zaterdag 29 september 2012

Wespendief op Vogeltrektelpost Viaduct Meierijbaan Tilburg




Ad Kolen

Vanmorgen weer de 1e keer dit jaar de Vogeltrekpost op het viaduct aan de Meierijbaan bemand. Gewoonlijk sta ik er al voor de zon op komt. Vanmorgen valt er wat lichte regen rond dat tijdstip, vandaar de wat terughoudende opstelling. Vanaf 07.48 u. is de post echter door mijn bezet en even later komt ook Stan Godschalk aanlopen.

Zoals verwacht is het nog erg rustig. Wat kleine groepjes Vinken (Fringilla coelebs), 27 in totaal, worden af en toe gezien. Een groepje van laag over de begroeiingen van het viaduct vliegende kleine vogeltjes worden genoteerd als ’zangvogel specie’ maar zouden achteraf gezien wel eens Zwarte mezen (Parus ater) geweest kunnen zijn! Daar schijnt een invasie van op komst te zijn!

Een luid roepende groep (36) Brandganzen (Branta leucopsis) lijkt ergens bij de plassen van Moerenburg neer te strijken maar hervat zich en gaat verder in de trekrichting (zuidwest.)

Wat (10) Spreeuwen (Sturnus vulgaris) en enkele (5) Zanglijsters (Turdus philomelos) komen voorbij. Henk Moller Pillot heeft zich aangesloten. Een groep van 38 Grauwe ganzen (Anser anser) komt uit een wat andere richting aangevlogen en vliegt in noordwestelijke richting dwars over Tilburg verder.

Een blik in de richting (zuidwest) van waaruit de trekkende vogels komen!
Een laag over de randbegroeiingen van het Wilhelminakanaal aanvliegende roofvogel is een  ?????, de langere smallere vleugels (in vergelijking met de Buizerd) en de langere nek vallen al direct op, een Wespendief (Pernis apivorus) !! Kort, maar goed en duidelijk laat de vogel zich bekijken. Even snel weer vervolgt hij de weg langs het kanaal om de stad verder te omzeilen.

Even na tienen houden we het voor gezien. Nog juist pikken we een groep van 29 Aalscholvers (Phalacrocorax carbo) mee die na enige aarzeling bij het Wilhelminakanaal de weg over de rand van de stad vervolgt.

Sinds de beginjaren negentig van de vorige eeuw worden door verschillende Tilburgse vogelaars vogeltrektellingen uitgevoerd op het viaduct over het Wilhelminakanaal aan de Meierijbaan (oude Eindhovenseweg.) Vanaf deze lichte verhoging in het landschap is er goed zicht op de vliegroute van de trekkende vogels, van noordoost naar zuidwest. Veel vogelsoorten vliegen meestal niet zo graag over bebouwd gebied vooral als ze niet zo hoog vliegen. Om die reden ontstaat vaak wat stuwing die ze over deze plek aan de zuidoost rand van Tilburg voert. 


 De eerste uren van de dag zijn gewoonlijk het best om vogeltrek waar te nemen. Bij hevige trek is dat ook later op de dag mogelijk. Als het wat warmer en zonnig is maakt vanaf de late ochtenduren de opstijgende warme lucht (thermiek) roofvogeltrek mogelijk.

De maand oktober is het meest geschikt om vanaf deze plek vogeltrek waar te nemen, de piek ligt iets na het midden van de maand.

Het resultaat van deze tellingen is steeds te vinden op de website www.trektellen.nl onder trektelpost Viaduct Meierijbaan Tilburg. Ook de aantallen van voorgaande jaren zijn hier op terug te zoeken.

Iedereen, met of zonder ervaring, in het tellen van trekvogels is welkom om aan te sluiten! In de weekenden en vaak ook op vrijdagen in oktober sta ik, meestal de eerste uren van de dag op het viaduct, stuur me een mailtje adkolen@kpnmail.nl als zeker wil weten of de post bemand Is.

Henk Moller Pillot ging eerder deze week al tweemaal kijken maar zag nauwelijks iets. In de oktober is hij tijdens weekdagen soms ook aanwezig!

zaterdag 1 september 2012

Het Markizaat, Tholen, fietsen en vogelen !



49 Kilometers en 79 vogelsoorten !


Ad Kolen


Drie van de vier deelnemers aan deze tocht; Johan van Laerhoven, Ben Akkermans en Dirk-Jan Tilborghs.


Het Markizaatsmeer, Tholen, fietsen en vogelen zijn de treffers die deze dag maakten. Vanmorgen (zaterdag 1 september 2012) al voor 08.00 u. vertrokken 4 vogelaars, van de Vogelwerkgroep KNNV Tilburg met de trein vanuit Tilburg naar Bergen op Zoom. Naast verrekijkers en vogelboeken behoorden ook 4 fietsen tot de bagage. Na een gratis bakje koffie, aangeboden door mijnheer NS, reden Ben Akkermans, Johan van Laerhoven, Dirk-Jan Tilborghs en Ad Kolen om 09.00 u. vanaf het station in aanvankelijk in noordelijke richting.

Langs het Anton van Duinkerkenpark en de 17e eeuwse verdedigingswerken ging het links af. Nu in westelijke richting langs de Zoom. Via dit gegraven stroompje werd in het verleden turf vervoerd. Het geheel is groen omzoomd en ligt in de schaduw van tientallen oude bomen. Groen is ook het water van het zoommeer, dat we bereiken na het doorkruisen van een brede stook met industrie. Aan de rand liggen dikke pakketten door de wind samengedreven algen. Daarachter dobberen honderden Meerkoeten, Krakeenden en andere eenden. Het zuidelijk daarvan gelegen recreatiemeer ’De Binnenschelde’ is algenvrij, maar vogels zien we er nauwelijks.

Moeilijk te determineren:
We steken een zandweg in die over de Molenplaat leidt. In de verruigde rietvelden bevinden zich meerdere soorten struiken. Het wemelt er van de vogeltjes maar ze vliegen steeds in en uit de struiken. Het valt dan ook niet mee ze op naam te brengen. Soms hebben we geluk en gaat er een even op een rietstengel of in een dode vlier zitten. We ontdekken onder andere; Gekraagde roodstaart, meerdere Roodborsttapuiten, Grasmussen en een Zwartkop. De zandweg buigt af naar het noorden waar het hoogste punt van de plaat ligt. Hier is een plas waarin Tafeleenden en Grauwe ganzen dobberen.

Slechtvalk:
Johan ziet een vogel op grote hoogte een hoogspanningsmast invliegen. In de schaduw van een brede stalen balk vallen de details aanvankelijk in het niet. De vogel is in beweging en laat dan toch de zwart-witte tekeningen op de kop goed zien; een Slechtvalk. De gebogen houding en de licht gespreide vleugels wijzen op het afschermen van een juist geslagen prooi. We nemen waar dat er iets naast ligt waaraan na geruime tijd ook getrokken wordt, prachtig!

De Molenplaat:
De Molenplaat is een natuurgebied van het Brabants Landschap. Het is gelegen ten westen van Bergen op Zoom tussen het Markizaatsmeer en het Zoommeer (150 ha.) Oorspronkelijk, vóór de aanleg van de Oesterdam, was de Molenplaat een bij laag water droogvallende zandplaat, een natuurlijke opduiking in het Oosterscheldebekken. Overspoeld door het getij. De Molenplaat is ruim twintig jaar een slibdepot geweest. Daarna is het begreppeld, ingezaaid met koolzaad en in gebruik genomen als akkerland. Op sommige plaatsen is zand afgegraven, waardoor plassen en ‘terreindepressies’ zijn ontstaan.

Prachtig weer:
Met wat lichte bewolking, weinig wind, veel zon en een temperatuur die oploopt tot 20°C. is het weer een prachtige dag geworden. Het mooie licht doet de vogels goed uitkomen en de wind beïnvloed, de weinige geluiden die vogels maken in deze tijd van het jaar, niet of nauwelijks.

Rijn-Scheldekanaal:
Via een fietspad draaien we in een halve cirkel, langs een oude werkhaven, terug in zuidelijke richting. De tocht gaat nu verder langs de door schapen begraasde dijk van het Schelde-Rijnkanaal. Vele eenden rusten tussen de stenen onder aan de dijk. Regelmatige horen we het tsie-wie-wie-wie van opvliegende Oeverlopers. Soms 2, soms 3 bij elkaar. Ze vliegen vaak voor ons uit maar het hele stuk tot aan de sluizen gaat het toch wel over 10 tot 20 exemplaren.

Het Schelde-Rijnkanaal (32 km.) is een getijdenloze verbinding van de Schelde bij Antwerpen met Rotterdam en de grote Nederlandse rivieren Maas, Rijn en Waal. Ten zuiden van de Kreekkraksluizen is het water zout. Ten noorden zoet, inclusief het Zoommeer. De verbindende sluizen zijn voorzien van zoet- en zoutwaterscheidingen.

Markizaatsmeer:
Even voor het sluizencomplex gaan we links een zandweg in die eindigt tegen het Markizaatsmeer. Aan een oude werksteiger ligt de aluminium boot van een beroepsvisser. Eerder zagen wie die op het water dobberen. Met grote fuiken wordt paling gevangen, ook snoek en snoekbaars zwemmen er in. Hij is de enige die hier mag vissen. We kijken recht op een eiland, wat midden in het meer ligt. Op enkele geulen van circa 6 meter diepte na is het meer vrij ondiep. Het merendeel meet 1 tot 2 meter diepte. Rechts van het eiland bevinden zich op grote afstand enorme hoeveelheden vogels. Te ver weg echter om ze herkenen. Daar staat niet meer dan enkele decimeters water. Links, wat dichter bij, zijn wat Wilde eenden, Grauwe ganzen en 4 Zwarte zwanen, wel te determineren.

Overvliegende ganzen, ruim 60 stuks. Het schril blaffende geluid wijst op Brandganzen al voor ze in de kijker gevangen worden. Een ganzensoort die al lang niet meer alleen in de winter in ons land gezien wordt. In grote aantallen broeden ze vandaag de dag o.a. op de Hellegatsplaten en bij het Markizaatsmeer.

Spuikanaal Bath:
Over de Kreekkraksluizen rijden we aan de andere kant terug in noordelijke richting. Hier gaat het enige tijd langs het ’Spuikanaal Bath’ (8,4 km.) Het kanaal is aangelegd, is samen met de Bathse spuisluis om zoet water af te kunnen voeren waarmee het Volkerak, het Zoommeer, het Markizaatsmeer en het Schelde-Rijnkanaal worden doorgespoeld. Door het doorlaten van vers water via de Volkerakdam wordt schoon water het gebied ingelaten. Het oude, vervuilde, water wordt via het Bathse spuikanaal en de Bathse spuisluis in de Westerschelde geloosd. Ook wordt de spuisluis gebruikt voor het lozen van water uit West-Brabant, dat via het Schelde-Rijnkanaal wordt afgevoerd.

De vogelrijke Oesterdam:
De Oesterdam, de langste dam (10,5 km.) van de Deltawerken en is met andere dammen aangelegd om de Zeeuwse en Zuid-Hollandse wateren te verdelen in compartimenten ten behoeve van zoetwaterhuishouding en scheepvaart. De Oesterdam ligt tussen Tholen en Zuid Beveland in het oostelijke deel van de Oosterschelde

Blikkend op de uitlopers van de Oosterschelde valt het erg lage water op (springeb ?) Grote delen van het ’Verdronken land van Zuid-Beveland’ liggen droog. Veel vogels verblijven er, maar de meeste erg ver weg! Vanuit het zuidwesten komt een grote vogel aanvliegen. Al snel wordt er geroepen; Visarend. In het heldere licht is de vogel, met al zijn kenmerken goed te zien. In de klauwen is een stevige vis geklemd. Op enige afstand voor ons begint deze viseter in cirkels te vliegen. Langzaam maar zeker wint de vogel zo hoogte. Het gaat wel erg langzaam, alsof hij er moeite mee heeft. Na geruime tijd wijkt hij af naar rechts, om ergens in een van de vele hoogspanningsmasten zijn vangst te verorberen. Goed was het niet te zien maar waarschijnlijk gaat het om een juveniele Visarend.

Strandplevier.


Een licht vogeltje:
Verder rijdende worden meer Oeverlopers, Steenlopers en een vrij licht getint vogeltje gezien. Vage tekeningen op de vleugels maar verder veel wit. Drieteentje wordt geroepen, nee zeker niet, is het antwoord. Kleine strandloper of Temmincks, nee de snavel klopt niet! Strandplevier? Het vogeltje is vrij rustig en laat zich goed benaderen. De details bekeken en vergeleken, ja, een Juveniele Strandplevier. Het lukt zelfs om een redelijke foto er van te maken. Daarop zijn details als zoals de kleine zijborstvlekken en de witte halsband te zien. Wat een dag!

Strandplevier.


Meer verassingen:
Steeds meer verassingen worden ons in de schoot geworpen. Soms is het wel even puzzelen, overgangskleden tussen zomer- en winteruitrusting zijn aan de orde van de dag. Geoorde futen nog half in zomerkleed maar ook in volledig winterkleed aangetroffen. Zo ook bij Steenlopers en Kanoeten. Het kan niet op, van alles zien we, Grote sterns, Groenpootruiters, Watersnippen, Lepelaars, Grote zilverreigers, Casarca’s, Kemphanen en een Bosruiter! Een eenzame Rotgans op de dijk, met ring en een moeilijk loopje. Waarschijnlijk blijven hangen, gewond tijdens een jachtpartij!



Goudplevieren:
Aan het einde van de Oesterdam passeren we de Bergsediepsluis. De doorgang naar de Oosterschelde, een scheiding tussen zoet en zout water. Juist op het vaste land, in de Schakerloopolder is rechts een laagte met èèn grote en enkele kleine plassen. De grote plas bestaat al langer, de rest is enkele jaren terug verder afgegraven. Aan het einde tegen de dijk bevinden zich vele vogels waaronder minstens 600 Goudplevieren. De meeste van deze vogels dragen noch gedeeltelijk het zomerkleed, naast het goud  (warmbruin) hebben ze veel zwart in het verenkleed.

Tholen:
Door polders en langs oude zeedijken bereiken we Tholen. De stad heeft een historische stadskern, die nog steeds grotendeels omringd is door wallen en vesten. De stadskern wordt daarnaast gedeeltelijk begrensd door de haven.

Eerst wordt iets aan de honger gedaan. In een frituur eten we een frietje bij een echte Chinese (geboren in China), met een Zeeuws accent. Op een terras bij de haven lessen we de dorst en tellen de waargenomen soorten op. We komen op 79 verschillende soorten vogels waaronder verschillende uitschieters. Samen met het heerlijke weer was het een onverwacht prachtige dag die we zeker niet hadden willen missen !!

Zeeland, land van wind, vogels en uien.


Nog een half uurtje fietsen, geen straf met dit weer, brengt ons terug op het station van Bergen op Zoom. Al snel (19.30 u.) rijdt de trein het station van Tilburg op en rond 20.00 u. zitten meerdere personen van dit groepje weer aan de pizza op de bank. Wat een dag!

zaterdag 25 augustus 2012

Veren, meer dan mooie vogelkleren


Ad Kolen

’Vogelen’, het bekijken en op het naam brengen van vogels (determineren) is bij veel vogelsoorten voor een belangrijk deel gebaseerd op het geluid dat ze maken. De 1e herkenning van zangvogels, maar ook van veel andere soorten vogels, is vaak de zang of de roep.

Na, of soms al tijdens de broedtijd verstomt de zang van veel vogels. Het doel, het verleiden van een vrouwtje en de concurrentie (soortgenoten) op afstand houden is dan volbracht. De meeste vogelsoorten communiceren verder alleen nog via allerlei andere geluiden Die verstommen echter ook in de meest stille maand van het jaar, augustus. Een aanzienlijk deel van de vogelbevolking maakt dan een belangrijk fase in hun jaarcyclus door, de rui.

De stille maand
Ongeveer op de helft van de maand augustus, het begin van dit verhaal, is het erg stil buiten. Naast de duiven, die onverstoord door gaan, laat geen vogel zich meer horen. Niet de vele bekende geluiden van Merels (Turdus merula), niet de rollers van Winterkoningen (Troglodytes troglodytes) en niet de metaalachtige tikken van Roodborsten (Erithacus rubecula) klinken nog in de oren, niets! Dan besef je pas hoe belangrijk geluiden zijn bij het waarnemen van vogels. Een getrainde inventariseerder hoort dan ook meer dan hij ziet. De rui kan gespreid verlopen zoals bij roofvogels. Die doen er soms wel 2 jaren over om heel hun verenpak te vernieuwen. Andere doen het in een korte tijdspanne en kunnen dan even niet zo goed of helemaal niet vliegen. Ze bevinden zich dan een zeer kwetsbare situatie en houden ze zich stil en verborgen. In augustus zijn dat opvallende veel vogelsoorten in onze omgeving.

Kleurrijk
Vogels zijn de meest kleurrijke van alle gewervelde dieren. Deze kleurigheid wekt bij veel mensen de interesse voor vogels op. Al die prachtige vogels hebben verschillend gekleurde veren, geen vogelsoort is hetzelfde, ontdekt de beginnende vogelaar. En als ze erg op elkaar lijken dan verschillen de geluiden, de zang en de roep, gewoonlijk voldoende om het onderscheid te kunnen maken, bemerkt de meer gevorderde vogelkijker! Zoals bv. de uiterlijk erg gelijkende mezen; de Matkop (Parus montanus) en de Glanskop (Parus palustris).


                             Bij de meeste eendensoorten hebben de vrouwtjes een minder opvallende verenkleed,
                      zoals dit vrouwtje Mandarijneend.    Foto: Ad Kolen.

Het grootste deel van het vogellijf is bedekt met veren. Veren zijn naast mooi vooral ook functioneel. Naast soorten zijn vaak ook geslachten aan het verenkleed te herkennen. De vrou­welij­ke exemplaren hebben dan meest­al een minder opvallen­de kleur. Deze doorgaans bruine camou­flagetin­ten bieden een goede be­scher­ming tijdens het broeden. Bij de in holen broedende soor­ten is dit echter overbodig. Van de holen­broeders zoals IJsvogel (Alcedo Atthis) en Bergeend (Tadorna tadorna) zijn beide geslachten dan ook prachtig uitgedost. Kleur- en signaalwerking, een andere functie van veren, zijn in de baltstijd van belang voor het aantrek­ken van het andere geslacht en het afschrikken van rivalen.

Van levensbelang
Het verenkleed is voor elke vogel zeer belangrijk, van levensbelang kun je wel zeggen. Veren dragen zorg voor warmte-isolatie door er lucht tussen te laten en houden ze droog tijdens regen en gedurende het zwemmen en duiken. De be­scherming tegen water is echter niet zo vanzelfsprekend. Vogels besteden meerdere uren per dag aan het poetsen van hun veren. De veren worden tijdens het poetsen ingevet. De vet- of stuitklier, die boven de staart­basis ligt en een olieachti­ge substantie uitscheidt, is hiervoor onontbeerlijk. Die olie zorgt ervoor dat het verenkleed soepel en vochtafsto­tend is en blijft. Vooral bij watervogels, maar ook voor alle andere vogels is dat van vitaal belang.

Onderhoud van het verenkleed
Het verdere onderhoud van het verenkleed wordt door verschillende vogels op uiteenlopende manieren uitgevoerd. Huismussen (Passer domesticus) baden in het zand. Zand schuurt en absorbeert en heeft zo een reinigende werking op het verenkleed. Het vuil verdwijnt. Merels en ook Blauwe reigers (Ardea cinerea) baden in de zon en verdrijven daarmee de aanwezige parasie­ten. Gaaien (Garrulus glandarius) gebruiken voor het zelfde doel een eigen methode. Ze wrijven soms met hun snavel mieren door hun veren­. Het mierenzuur wat de boze mieren dan afscheiden verjaagt de parasieten. Veren verschaffen vogels het vermogen om te vliegen en te sturen en hebben aerodynamische kwaliteiten die daar nog extra aan bijdragen. Spechten maken op een bijzon­der wijze gebruik van bepaalde veren. Ze steunen bij het klimmen in de bomen op hun staart. Tijdens de rui vallen deze pas uit nadat de nieuwe staartveren zich alweer hebben ge­vormd.


     Foto Ad Kolen:
Een mannetje Mandarijneend die in het voorjaar pronkt met zijn vlaggen; oranje opstaande veren op de rug.


Contourveren:
Veren en vogels zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Voor alle voor vogels zo belangrijke functies zijn 2 soorten veren verantwoordelijk. De contourveren en de donsveren. Contourveren zijn er in verschillende afmetingen en met meerdere functies (slagpennen, staartpennen en dekveren.) Voor iedere functie bevat de betreffende veer ander eigenschappen. In beginsel zijn alle contourveren op dezelfde manier gebouwd. Het onderste gedeelte is verbonden met het vogellichaam en heet de spoel.


Afbeelding van een coutourveer uit  'Vogels - hoe ze leven ' door G.J. Eenkhoorn.

Het verlengde van de spoel, waaraan de vlag vastzit, de schacht bestaat uit met lucht gevulde kamertjes om het gewicht te beperken. De vlag is erg flexibel, en wordt niet direct in weer en wind onherstelbaar beschadigd.

Afbeelding van de details van een coutourveer uit  'Vogels - hoe ze leven ' door G.J. Eenkhoorn.


Dit is mogelijk dankzij een mechanisme dat wel iets weg heeft van een ritssluiting. Soms splijt een gedeelte van een vlag open, maar door poetsbe­wegingen kunnen de vogels het weer sluitend maken. Haak- en gootbaardjes vallen weer in elkaar en de vlag is weer een gesloten geheel.

Donsveren
De donsveren vormen een dichte met lucht gevulde laag onder de dekveren en spelen daarom een belangrijke rol bij het op peil houden van de lichaamstemperatuur van de vogel. De opbouw van donsveren is hetzelfde als die van de contourveren, alleen ontbreekt de ritssluiting. De baardjes grijpen dus niet in elkaar. Alle donsharen zijn negatief geladen, waardoor de baardjes elkaar afstoten.

Veren, een boeiend onderdeel van vogels waar veel over geschreven is, ga eens op zoek!


Reacties naar adkolen@knpmail.nl


Kijk ook eens op mijn weblog over vogels en andere natuurbelevenissen in het Quirijnstokpark in Tilburg Noord: vogelsenzo-quirijnstokpark    http://vogelsenzo-quirijnstokpark.blogspot.com/ .


vrijdag 24 augustus 2012

Een nieuw gewei


Ad Kolen

De route van mijn vogeltelling door het Quirijnstokpark in Tilburg Noord is met opzet zo uitgestippeld dat deze langs en achterdoor de hertenweiden loopt. Direct langs de looproute verblijven edelherten (Cervus elaphus) en damherten (Cervus dama) en wat meer afzijdig enkele lama’s. Dit deel, met zijn begraasde weiden en oude bomen is rijk aan vogels. Boomklevers (Sitta europaea) en Holenduiven (Columba oenas) zijn er het hele jaar door regelmatig te zien. Broeden doen ze er ook! 




Boven een mannetje edelhert en onder een mannetje damhert, beide met een nieuw gewei nog in de washuid.




 De leuke bijkomstigheid is dat wat van het gedrag van deze aanwezige zoogdieren mee kan worden genomen tijdens de 2 tellingen per maand. Hoewel ze in gevangenschap leven wijken een aantal gedragingen niet af van de in het wild levende soortgenoten. Het gedrag rondom het paren, het bijeendrijven van de hinden en het burlen wordt jaarlijks van dichtbij waargenomen bij beide aanwezige soorten herten. Ook het wisselen van het gewei merk ik iedere keer weer op.


Het liggende damhert met een nieuw gewei, waar de slierten washuid nog aanhangen!


 Bij het edelhert had ik het al eerder waargenomen maar bij het damhert zag ik vandaag voor de 1e keer dat het gewei gereed was om te vegen. Het mannetje lag apart van de kudde op de grond. Het beest had het er duidelijk moeilijk mee en ademde de zwaar. De flarden washuid hingen over zijn gezicht. Gewoonlijk houden deze halfwilde dieren afstand van mensen. Nu bleef dit mannetje geruime tijd dicht langs het hek liggen en was fotografen eenvoudig.


Het staande damhert met een nieuw gewei, waar de slierten washuid nog aanhangen!



Bij de rendieren (Rangifer tarandus) dragen beide geslachten een gewei. Van het muskushert (bestaan meerdere soorten van) en het waterhert is bekend dat beide geslachten gèèn gewei dragen. Van de inheemse soorten ree (Capreolus capreolus) en edelhert dragen alleen de mannetjes een gewei, evenals het ingevoerde damhert. Aan het einde van de winter wordt het gewei afgeworpen. Al vrij snel wordt de aangroei van het nieuwe gewei zichtbaar. In de dikke, rijk doorbloeide huid, de bast, groeit het gewei in  3-4 maanden uit. In juli (edelherten) en augustus (damherten) wordt de jeukende basthuid verwijderd door langs bomen en struiken te wrijven. De grote van het gewei is afhankelijk van de hormonale en de voedseltoestand van het dier en van de leeftijd. Per soort zijn er wel wat verschillen!

zondag 12 augustus 2012

Van Bergen op Zoom naar Kapelle



Ad Kolen

Vandaag (zondag 12 augustus 2012) een fietstocht gemaakt van Bergen op Zoom naar Kapelle in Zeeland. Gedeeltelijk om een excursie voor de Vogelwerkgroep (KNNV Tilburg) voor te bereiden en anderzijds om een eerder gereden tocht langs de Westerschelde opnieuw te ervaren. Hoewel ik niet de enige fietser ben met die met de trein gaat, is het toch eenvoudig om samen met mijn eigen fiets in Bergen op Zoom te komen. Helaas is zowel op het station van Tilburg als op dat van Bergen op Zoom op deze zonnige zondagochtend nog geen koffie te krijgen. Binnen een uur (09.00 u.) rij ik dus al door het centrum van Bergen op Zoom in westelijke richting. Tussen een mooi park aan de linkerzijde en oude verdedigingswerken rechts gaat de tocht verderop een flink stuk langs ’De Zoom’.

De Zoom:
Ooit had ik de gedachte dat dit riviertje iets te maken had met de naam van de stad. Maar dat is niet zo! De naam Bergen op Zoom heeft meerdere verklaringen, waaronder die van bergen als haven of verwijzend naar de hoogteverschillen door de ligging op de Brabantse wal, en het woord Zoom als zijnde de rand van de Brabantse Wal, dan wel afkomstig van het woord soma, dat moeras betekent.

    Diep onder het bladerdek stroomt het water van de Zoom.

Wat het ontstaan van de Zoom betreft is er ook verwarring. Het is de vraag of je wel van een beek mag spreken. De huidige Zoom wordt namelijk ook Moervaart genoemd, en die naam verraadt het al: deze waterloop is een oeroude, gegraven vaart. aangelegd voor het vervoer van turf (moer.) Daar staat tegenover dat die vaart gevoed wordt door natuurlijk water vanuit de Kalmthoutse Heide, waar ook de Rissebeek ontspringt, die richting Roosendaal stroomt. Het zou dus goed kunnen dat het tracé van de Moervaart ook (deels) de oorspronkelijke loop van zo’n beekje volgt. In Nederland stroomt de Zoom langs Wouwse plantage en mondt uit in de Theodorushaven in Bergen op Zoom. Bovenop het talud van dit diep liggende stroompje groeien meerdere exemplaren van de Reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera.)

Krabben en kreukels:
Het oude groene stadsdeel gaat over in grootschalige industrie. Met de jaren is het stuk tot de Binnenschelde helemaal volgebouwd. Aan de linkerkant in een half dicht gegroeid kanaaltje ligt nog een oude loswal uit de tijd dat het een open verbinding was met de Schelde. Met de afwerking van de Deltawerken is het open water waarop nog getijdenbeweging is ver opgeschoven. Pas voorbij de Rijn-Schelde verbinding, achter de Oesterdam bepalen eb en vloed het ritme. Uit mijn jeugd herinner ik me dat we met mijn vader kreukels en krabben gingen zoeken in Bergen op Zoom. Dat was op tamelijk korte afstand van het station. (Mijn vader werkte bij de NS, dus vrijvervoer maakte dergelijke uitstapjes mogelijk.)

Dikke plakaten groene algen op het Zoommeer.


Algentapijten:
Op de Binnenschelde dobberen vele honderden Meerkoeten en Kuifeenden. Aan de andere zijde, op het Zoommeer, ziet het er minder mooi uit. Aan de oever maar ook in het midden drijven dikke pakketten groene algen.

Witte honingklaver.

Witte honingklaver:
Aan de rand van de Molenplaat neem ik de zandweg die aan de noordrand van het Makizaatsmeer grenst. De weg is slecht begaanbaar geworden door de toegenomen begroeiingen. Op het hoogste punt valt de merkwaardige plantengroei op. Vele tientallen vierkante meters zijn hier begroeid met één soort plant, de witte honingklaver (Melilotus alba.) Massaal groeien ze er, of ze gezaaid zijn! Maar wel mooi. De kleine (4-5 mm.) witte bloempjes (vlinderbloemfamilie) staan op lange naar boven gerichte stengels. Die worden steeds begeleid door 3 ovale scherpgerande blaadjes. De witte honingklaver verspreidt een zoete geur. De nectarrijke bloemen trekken talrijk bijen en vliegen aan. Bij droog warm weer ruikt de plant sterkt naar pas geoogst hooi, dat is nu ook het geval!

Kleine vos:
Op de zandweg, vooral op de wat minder begroeide delen is het rijk aan vlinders. Van de vele blauwtjes weet ik niks de te maken. Van een andere vlindersoorten laat steeds een ander exemplaar zich opnieuw zien. Ze zijn echt onrustig, van fotograferen komt niets. De wind speelt daarbij waarschijnlijk ook een rol, als of ze weggeblazen worden. De laatste exemplaren, ik kom tot minstens 12 stuks, laten zich lang genoeg bekijken om de soort op naam te brengen. Het gaat om de kleine vos (Aglais urticae.) De kleine blauwe vlekjes aan de gehele onderrand zijn prachtig. Het oranje daarboven staat als een onvergetelijk contrast in mijn geheugen, afgetekend tegen de witte, gele en zwarte blokken aan de bovenrand. Een pracht beestje, weer een soort erbij die waarschijnlijk zo opvalt in het veld de volgende keer.


Knobbelzwanen ongestoord tussen scheepvaart.


Witgatje en Oeverlopers:
Vanaf het Rijn-Scheldekanaal is er zicht op het Zoommeer, in de verte rond een groene boei dobberen meer dan 30 Knobbelzwanen. Grote schepen die regelmatig voorbij varen maken weinig indruk op deze grote witte vogels. Langs het kanaal rijdende vliegen er regelmatig vogels op vanaf de stenen aan de oevers. Het zijn meest eenden; Wilde eenden en enkele Kuifeenden. Dan een Witgatje en even later 2 Oeverlopers. Nabij het Kreekraksluizencomplex hangt een Torenvalk boven de dijk en drijven tientallen Futen op het water.

Het drukbevaren Rijn-Scheldekanaal.

Grote schepen dichtbij:
Het kanaal verder volgende, en bij de 2e brug naar de andere oever overstekende beland ik uiteindelijk langs de Westerschelde bij Bath. Deze enige volledig open verbinding met de Noordzee wordt druk bevaren met grote zeeschepen die onderweg zijn van of naar de Antwerpse havens. De diepe schepen kunnen niet overal varen en verplaatsen zich door bekende vaargeulen. Soms zie je ze ver weg maar op een paar plaatsen passeren ze dicht onder de dijk. De afstand is dan niet veel meer dan tientallen meters (50-70.)

Buitendijks fietspad:
Binnendijks lopen overal smalle asfaltwegen parallel aan de dijk langs de Westerschelde. Buitendijks is op de geasfalteerde dijk over grote afstanden een fietspad aangelegd. Hier is het goed fietsen, met een stevig windje in de rug en een prachtig zicht op het uitgestrekte water en de schepen.

Onder aan de dijk langs de  Westerschelde zijn slibranden, strandjes, rietvelden en stroken met biezen.

Onder aan de dijk zijn slibranden, strandjes, rietvelden en stroken met biezen. Soms smal, maar ook tientallen meters breed, op plaatsen. Op de wat meer kort begroeide delen ontwaar ik meerdere malen stukken met lamsoor. In de lengte gezien vormt de strook onder de dijk toch een afwisselend landschap. De vele bochten in de brede rivier zorgen voor variatie.

Langs de Westerschelde.

Het aantal waargenomen vogelsoorten is beperkt vandaag, 40 stuks. Het landschap en het uitstekende weer maken het tot een fijne dag met volop genieten.

Tenminste 25 zeehonden op een zandplaat in de Westerschelde.

Zeehonden:
Plaatselijk zijn naast elkaar honderden Kieviten op zoek naar voedsel op de vloedlijn. Het water is afgaande, zag ik al eerder. Iets onder het plaatsje Waarde worden grote zandplaten zichtbaar. De vele, al met het blote oog ontwaarde stipjes zijn wat ik verwachte, zeehonden. Heerlijk genieten ze van de zomerzon. De afstand is behoorlijk groot maar met de kijker zijn tenminste 25 zeehonden te onderscheiden waaronder vele jonge exemplaren. Denkelijk zijn het gewone zeehonden maar op die afstand is het niet met zekerheid vast te stellen. De telescoop staat thuis in de kast! De honderden Rosse grutto’s wat verderop kan ik wel met de kijker determineren.

Containerschip in sluis van het Kanaal door Zuid-beveland.


Boten kijken:
De oversteek van het kanaal door Zuid-Beveland gaat via het grote sluizencomplex. Even kijken naar de bootjes die onwennig tussen de grote containerschepen liggen en zo snel mogelijk de sluis uit varen zo gauw het kan.



Een nieuw en een oud schip:
Verder langs de Westerschelde gaat het onder Hansweert door met prachtige zicht op een groot voorbijvarend schip met op de voorgrond het wrak van een oud schip. Het wordt tijd om richting Kapelle te rijden waar de trein richting Tilburg vertrekt. Nog even wat drinken bij een café naast de prachtige kerk met een met stenen gemetselde torenspits.


16.37 u. vertrekt de trein terug naar huis, met een overstap in Roosendaal zit ik om half zeven aan de pizza op de bank. Nagenietende van een niet zo vogelrijke maar toch prachtige dag die vele onvergetelijke indrukken nalaat van het mooie Zeeuwse landschap!



 

maandag 11 juni 2012

De Wielewaal



Ad Kolen

De tekst van een populair wandelliedje uit de dertiger jaren van de vorige eeuw luidt; ”Kom mee naar buiten allemaal, dan zoeken wij de Wielewaal. En horen wij die muzikant, dan is zomer weer in ’t land.” Het geeft aan dat deze vogel veel voorkwam in het verleden en algemeen bekend was bij de bevolking. Ook nu nog wordt deze prachtige vogel in onze directe omgeving aangetroffen. Hoewel de soort wat minder in het nabij gelegen natuurgebied de Brand werd gezien, dit en het voorgaande jaar, doen zich toch verassende ontwikkelingen voor aan de rand van Tilburg. 
Afbeelding Wielewaal van www.museumdewielewaal.nl
Dudeljo
Zoals gewoonlijk zijn mijn verhalen voor een belangrijk deel gebaseerd op eigen waarnemingen en ervaringen. Het verraste me vorig jaar een Wielewaal te horen in het Noorderbos. Hoewel die waarneming binnen de grenzen van het broedseizoen viel denk je dan niet direct aan een broedgeval. Dit jaar klinkt de zang opnieuw door het Noorderbos ’’Dudeljo, klinkt zijn lied, Dudeljo, en anders niet’’ volgens het liedje. Zowel in de 2e helft van mei als in het begin van juni werd hij gehoord. Volgens de richtlijnen van het BMP (Broedvogel Monitoring Project) van SOVON (zie http://www.sovon.nl/) voldoende voor het vaststellen van een territorium van deze vogelsoort en behoort de Wielewaal dus tot de broedvogels van het Noorderbos! 
Dan is de zomer weer in ’t land
De Wielwaal is een echte zomervogel die van eind april tot in september in ons land verblijft. Gewoonlijk horen we ze hier pas vanaf half mei en is het in augustus al weer ver over. Overwinteren doen ze in het oosten van Afrika. De trekwegen van Europese Wielewalen liggen vooral oostelijk van ons land. In de trektijd, zowel in het voorjaar als in het najaar, worden dus meest in Nederland broedende Wielewalen gezien. Bij het waarnemen van Wielewalen gaat het voornamelijk over het horen van de volle zang. Die klinkt op een toonhoogte die eenvoudig door ons mensen is na te fluiten en waarop de vogel gewoonlijk reageert. Het liedje klinkt half luid en bestaat uit korte variabele strofen van ongeveer één seconde. Elke strofe is een welklinkende jodel van 4 tot 8 vloeiend verbonden nootjes, waaronder 1 of 2 glijnootjes. Tussen de jodels door hoor je soms wat andere geluidjes. 
Hij woont in het dichte eikenbos
Ondanks het opvallende verenkleed worden Wielewalen weinig gezien. Hun leven speelt zich vooral af in het bladerdek van hoge loofbomen. Je krijgt ze vaak alleen te zien als ze in wat meer open gebied naar een andere boom vliegen. De vlucht is golvend. Het voedsel hoofdzakelijk rupsen en vlinders, wordt ook meest hoog in de kroonlaag gevonden. De hoogste kans om Wielewalen te zien ligt in de 2e helft van mei. Dan jagen vaak meerdere mannetjes, 3 soms wel 4, achter een vrouwtje aan. Hun schuwheid valt dan merendeels weg in de strijd om een partner. 
Gekleed in gouden vederdos
Het mannetje Wielewaal heeft een niet te verwarren verkleed. Zwarte vleugels op een geel lijf met een rode snavel zijn onmiskenbaar. Het vrouwtje mist de felle kleuren en is bij minder duidelijke waarnemingen wel te verwisselen met de Groene specht. De meeste spechten vliegen ook in een golvende vlucht. Het vrouwtje Wielewaal heeft echter duidelijk haar eigen kenmerken zoals de groengele bovendelen en de grijs-zwarte vleugels. Ook een gele stuit en een rode snavel zie je niet bij de Groene specht. Op de lichte onderzijde heeft ze duidelijk zichtbare donkere strepen. 
Dalende trend
De laatste landelijke verspreidingsgegevens dateren van rond de eeuwwisseling. Toen kwam men op een populatie van 4000-5000 broedparen. Dit aantal was gehalveerd ten opzichte van de in 1973-1977 verzamelde gegevens. Grote wijzingen werden vastgesteld in de gebieden waar Wielewalen voorkomen, helaas heeft de dalende trend zich voortgezet. Ook de laatste 10 jaar staan ze te boek met afnemende aantallen van 5% per jaar. 
Boszanger
De Wetenschappelijke naam van de Wielewaal, Oriolus oriolus heeft een klanknabootsende oorsprong. Wat Nederland betreft ligt de oorsprong van de naam Wielewaal in het Middenhoogduits; Witewale en het Germaans; Wuduwal-ôn waarvan de elementen woud en galmen of kwelen tot de betekenis ’Boszanger’ leiden. De klanknabootsing komt terug in allerlei streeknamen zoals Wiewouw en Gèle Wiewouw in de Kempen. Waar kan dit verhaal beter mee afgesloten worden dan met het 2e couplet van dit prachtige stimulerende lied; ”Hij woont in 't dichte eikenbos. Gekleed in gouden vederdos. Daar jodelt hij op zijn schalmei. Tovert onze harten blij. Dudeljo, klinkt zijn lied. Dudeljo, klinkt zijn lied. Dudeljo, en anders niet” !
De schamelei is van oorsprong een houten fluit, gebruikt door herders in het Midden-Oosten. Het is de voorloper van de hobo.

Reacties naar adkolen@kpnmail.nl

Kijk ook eens op mijn Weblogs:  http://vogelsenzo-quirijnstokpark.blogspot.com/