zondag 30 augustus 2026

Oeverzwaluwen en andere broedvogels in de Dongevallei in 2026




















Oeverzwaluwen en andere broedvogels in de Dongevallei in 2026

Van een laag aantal vogelsoorten is een redelijk hoog aantal territoria vastgesteld

 


 Ad Kolen

 

Van de oeverzwaluwen in de kunstmatige oeverzwaluwwand ten zuiden van de Reuverlaan in de Dongevallei in het westelijke stadsdeel van Tilburg zijn dit jaar 37 broedparen vastgesteld. De bezetting van de nestgangen door oeverzwaluwen wordt op verschillende manieren bepaald. Het meten van de diepte van nestgangen is daar een onderdeel van. Sommige gaten worden niet meer dan 20-30 cm uitgegraven. Bewoonde nestgangen kunnen wel tot één meter diep zijn. Het in- en uitvliegen van geschikte nestgangen wordt meerdere malen op verschillende data vastgesteld. In de tweede helft van juni worden al om voedsel bedelende jonge oeverzwaluwen in de openingen van meerdere nestgangen aangetroffen. Inclusief 2026 (37) is in de voorbije vier jaar de oeverzwaluwwand in wisselende aantallen bezet door oeverzwaluwen: 2025 (35), 2024 (39) en 2023 (56). Deze kunstmatige broedgelegenheid is sinds 2013 beschikbaar en werd ook bezet in 2014, 2015, 2016, 2018, 2019 en 2021. In een vergevorderd stadium van het broedseizoen van 2026, de eerste week van juli, zijn enkele oeverzwaluwnestgangen met een endoscoopcamera bekeken. Met deze aanvankelijk onervaren poging is vastgesteld dat oeverzwaluwen veel nestmateriaal gebruiken, bestaande uit dons- en andere kleine veren. Veel jonge oeverzwaluwen zijn al uitgevlogen. Wel zijn er veel insecten, in allerlei soorten, in de nestgangen aangetroffen.

 


Jonge oeverzwaluw in nest

De Dongevallei

De Dongevallei is in de eerste opzet aangelegd als een ecologische verbindingszone tussen de natuurkerngebieden Regte Heide/Riels Laag en de Lange Rekken. Nu staat het op de borden als natuurgebied aangekondigd. Het meest noordelijke deel is als eerste gerealiseerd. Aan beide zijden van de genormaliseerde en verplaatste beek is van een strook van ongeveer 75 meter de overbemeste bovenste laag grond afgegraven. De loop van de beek is meanderend gemaakt, op verschillende plaatsen verlegd en opgesplitst om een groot eiland te creëren. Er zijn diverse poelen van uiteenlopend formaat gegraven, open vlaktes gecreëerd en permanente laagtes aangelegd met het oog op ruigtes en hooilandvegetaties. De Dongevallei is geheel omheind om de Schotse Hooglanders in het gebied te houden en de bezoekers erbuiten. Via bruggen met fietspaden is het gebied op meerdere locaties te doorkruisen.

 

Broedvogels vastgelegd volgens richtlijnen Sovon

Vanaf het voorjaar van 2004 leg ik de aantallen en de soorten broedende vogels in de Dongevallei vast, volgens de richtlijnen van het BroedvogelMonitoringProject (BMP) van Sovon. Sovon brengt de ontwikkelingen in aantal en verspreiding in kaart van alle wilde vogelsoorten in Nederland. Bij het vaststellen van territoria wordt op het broedgedrag van de vogels gelet. Tijdens elk van de 8 telronden in het broedseizoen, beginnend bij zonsopgang, worden ter plekke de gegevens van mogelijke broedvogels in de app Avimap ingevoerd. Alle broedvogeltellingen en ook de jaartellingen in de Dongevallei zijn vanaf een vaste route vastgesteld. Ongetwijfeld hebben daarbuiten ook broedvogels pogingen gedaan zich voort te planten.

 

Van een laag aantal vogelsoorten is een redelijk hoog aantal territoria vastgesteld

In het broedseizoen van 2026 zijn volgens de BMP-richtlijnen van 35 vogelsoorten bij elkaar 198 territoria vastgesteld. Met een gemiddelde van ruim 37 vogelsoorten over 23 jaar broedvogels inventariseren zijn de 35 vogelsoorten van 2026 aan de lage kant. Het aantal van 198 vastgestelde territoria is dan weer hoog ten opzichte van het gemiddelde van 186 over dezelfde periode. De oorzaken van deze uiteenlopende cijfers zijn divers; bij de soortbespreking komt de mogelijke oorzaak bij enkele vogelsoorten naar voren. Over de gehele inventarisatieperiode (2004-2026) zijn bij elkaar van 63 vogelsoorten territoria vastgesteld, één of meerdere malen. Dit jaar zijn van 28 vogelsoorten géén territoria vastgesteld.

 

Per soort

Om niet mijn hele waarnemingenbestand te hoeven wijzigen, houd ik nog steeds de oude volgorde van de vogelfamilies aan waar ik in de jaren 80 mee begonnen ben. Die basis heb ik uit oude versies van de Petersons vogelgids en een streepjeslijst van de NOU. Deze volgorde aanhoudend beschrijf ik kort of soms wat langer de soorten waarvan een territorium, met een cijfer van het aantal erachter, is vastgesteld. Ook soorten waarvan in 2026 geen territorium is vastgesteld, krijgen aandacht. De fuut (3) verschijnt als eerste in de reeks van broedvogels in de Dongevallei van 2026. Van 3 paren futen zijn nesten met eieren en jonge vogels gezien.

 















Zwanen, ganzen en eenden

Van de knobbelzwaan (2) is slechts één paar succesvol in 2026. Het andere paar is lastiggevallen door de vos. Deze rover was ook in 2025 verantwoordelijk voor het mislukken van alle broedpogingen van deze soort. In alle voorgaande jaren zijn broedgevallen van knobbelzwanen vastgesteld, tussen twee en vijf territoria. Van de zwarte zwaan zijn sinds 2020 geen territoria vastgesteld. De laatste vaststellingen van twee territoria van de grauwe gans waren in 2022. Van de soepgans is in 2026 voor de eerste keer géén territorium vastgesteld. Alle voorgaande teljaren wel. Van de nijlgans (1) en de wilde eend (2) zijn juist uitgekomen donsjongen gezien. Bij de krakeend (1) en de kuifeend (1) gaat het om voldoende geldige waarnemingen binnen de datumgrenzen. Kort na het afsluiten van het plot zijn drie jonge, al wat grotere kuifeenden in het gebied gezien. Van de soepeend zijn geen territoria vastgesteld dit jaar.

 

Grote Canadese gans

Over de exotische grote Canadese gans (17) is veel te zeggen. Het is een vogelsoort die iedere bewoner van de Reeshof inmiddels kent. De in Nederland broedende populatie grote Canadese ganzen is ontstaan uit ontsnapte en losgelaten kooivogels. Vanaf 1974 deed de soort pogingen tot broeden, maar die mislukten veelal de eerste jaren. Met in het jaar 2000 al 1200 broedparen, vooral in Noord- en Zuid-Holland, het westen en het midden van Noord-Brabant, is de explosieve groei van deze soort niet meer te stuiten (12.000-16.000 broedparen in de periode 2018-2020).

 

Naar de top en terug

In 2005 is het eerste broedgeval van de grote Canadese gans in de Dongevallei vastgesteld. Het aantal broedparen steeg tot een recordaantal van 45 in het jaar 2008. Binnen de omheiningen van de Dongevallei is de soort ongebreideld vermeerderd en gedomesticeerd. De inmiddels tamme ganzen trekken de Reeshof in om zich ook daar voort te planten. Door predatie van vossen en bestrijding door een ingehuurd bedrijf daalt het aantal broedparen in de Dongevallei na dit topjaar snel. In 2026 zijn 17 territoria vastgesteld. Er zijn dit broedseizoen meerdere dode grote Canadese ganzen bij nesten gevonden en her en der talloze gekraakte eieren aangetroffen. De meeste aangetroffen nesten zijn niet succesvol en al snel geroofd of deels weggehaald en bewerkt. Toch weten deze volhouders enkele tientallen jongen groot te brengen. Een lage schatting brengt het aantal op minstens 30 stuks.

 















Jonge grote Canadese gans op nest


Verdwenen vogelsoorten

Van een aantal vogelsoorten zijn in het verleden een of meer territoria vastgesteld in de Dongevallei. Van de beoogde vogelsoorten broeden de meeste al jaren niet meer in het gebied. Bebouwing van de aan de Dongevallei grenzende braakliggende velden, de aanleg van de wijk Koolhoven en ook andere bebouwing in de buurt vergroten de afstand tussen de Dongevallei en het buitengebied. De torenvalk broedde in 2005 en in 2006 in het gebied. Toenemende begroeiing en het vergroten van de afstanden naar geschikte foerageergebieden deden de kleine roofvogel verdwijnen. Ook de fazant, tot 2014 bijna jaarlijks broedvogel, laat zich niet meer verleiden om te broeden in de Dongevallei. Beide soorten zijn overigens in de meeste aan de stad grenzende buitengebieden als broedvogel verdwenen. Ook de kievit (2004 & 2005), de watersnip (2004 & 2006), de gele kwikstaart (2005), de blauwborst (2004, 2005 & 2006), de braamsluiper (2021) en de bonte vliegenvanger (2007) behoren niet meer tot de broedvogels van de Dongevallei en zullen dat naar alle waarschijnlijkheid niet meer worden. Een van de laatste territoria van de kuifleeuwerik is in 2005 in de Dongevallei vastgesteld. De kuifleeuwerik behoort inmiddels tot de in Nederland uitgestorven vogelsoorten.

 

Er is nog hoop

Voor een aantal vogelsoorten die al enige jaren niet meer in de Dongevallei broeden, is nog hoop. Het is niet uitgesloten dat ze door bijvoorbeeld kleine veranderingen in het gebied of de omgeving in de toekomst nog eens gaan broeden. Het gaat om de volgende vogelsoorten, met vermelding van het laatste jaar dat een territorium werd vastgesteld: kleine plevier (2013), witte kwikstaart (2021), zwarte roodstaart (2017), roodborsttapuit (2010), bosrietzanger (2016), spotvogel (2023), wielewaal (2014), kauw (2012), putter (2022), kneu (2010) en de rietgors (2011).

 

Dit jaar niet, maar …

Een viertal vogelsoorten is een regelmatige broedvogel in de Dongevallei, maar heeft 2026 overgeslagen. De groenling behoorde tot dusver twintigmaal tot de broedvogels. Deze vinkachtige ontbrak dit jaar en er zijn minder territoria vastgesteld sinds 2021. Ook in 2022 ontbrak de soort als broedvogel. Onder andere onder groenlingen heerst een ziekte, het geel genaamd, veroorzaakt door de parasiet Trichomonas gallinae. Dit is een eencellig organisme dat leeft in de keel, slokdarm en krop van vogels. Hoewel er dit jaar enig herstel is vastgesteld, is ook tijdens meerdere jaren in het Noorderbos, aan de noordzijde van Tilburg, een terugval en het ontbreken van broedende groenlingen vastgesteld. De gaai broedde niet in de Dongevallei dit jaar, wel in vijf voorgaande jaren. De holenduif was in 2025 een nieuwe broedvogel, maar ontbreekt dit jaar. De groene specht is een regelmatige broedvogel, vastgesteld tijdens twaalf voorgaande jaren, maar laat zich tot dusver dit jaar niet horen of zien.

 















            Meerkoetnest met eieren


Vaste broedvogels

Naast de al in dit artikel beschreven soepgans, wilde eend en soepeend behoort nog een veertiental vogelsoorten tot de vaste broedvogels van de Dongevallei. Van deze verschillende vogelsoorten zijn één of meerdere territoria vastgesteld vanaf het begin van de broedvogeltellingen in 2004 tot en met dit jaar. Van het waterhoen (6) zijn door de jaren heen wisselende aantallen (3-9) territoria vastgesteld. De lineaire trendlijn is echter stabiel over al die jaren. De meerkoet (8) is over de jaren heen gezien een licht afnemende soort. Met maar zes territoria dit jaar, in een wisselende reeks van enkele jaren, zet de afnemende trend zich door. Topjaren zijn 2011 (23), 2016 (22) en 2017 met 23 vastgestelde territoria. De scholekster (3) laat in de trendlijn van het aantal vastgestelde territoria een lichte stijging zien. In de eerste zeven teljaren is steeds maar één territorium vastgesteld. Later zijn er pieken van drie territoria vastgesteld. Ondanks een zeer voorzichtig begin, met enkele dips in het midden van de reeks en een bescheiden einde, zit de houtduif (9) behoorlijk in de lift. Van de Turkse tortel (2) zijn uiteenlopende aantallen (1-7) territoria vastgesteld gedurende deze reeks. Vaak is het nest aan de rand van de Dongevallei of juist daarbuiten gevestigd, maar voldoende geldige waarnemingen binnen de grenzen zijn steeds goed voor het vaststellen van meerdere territoria. Van de heggenmus (2) blijft de trendlijn gelijk gedurende de reeks; de aantallen territoria variëren tussen één en vijf.

 

Trendlijnen dalingen en stijgen

De verzamelde gegevens van de merel (7) weerspiegelen een lichte stijging in de trendlijn, ondanks de dips veroorzaakt door het usutuvirus. De aantallen jaarrond waargenomen merels, tot en met 2025, laten een lichte daling van de trendlijn zien. Ook die van de kleine karekiet (6) is licht gedaald. Het aantal vastgestelde territoria van de tjiftjaf (16) is dit jaar met één gedaald. Het aantal is echter, over heel de periode berekend, flink gestegen. Dat is het gevolg van de toename in aantal en hoogte van de begroeiing van voornamelijk de bomen. Hetgeen echter negatief werkt op de aantallen van de fitis (2), die veel meer een vogel van halfopen gebieden is. Na een stabiel begin en een periode met hoge aantallen territoria (10-14) is de dalende lijn van deze soort niet meer te stoppen door een veranderde biotoop. De territoria van de pimpelmees (4) en de koolmees (9) zijn in de loop van de jaren beide iets toegenomen. Die van de koolmees iets meer dan die van de pimpelmees. Het aantal vastgestelde territoria van de zwarte kraai (4) is licht toegenomen. Wisselingen in aantallen verlopen meestal golvend. Vinken (7) hebben als broedvogel de eerste jaren van dit decennium een flinke stijging beleefd, maar zijn daarna weer ongeveer gehalveerd in aantallen. Door lage aantallen vastgelegd in de eerste helft van deze reeks is de trendlijn toch stijgend.

 















IJsvogel bij broedwand


Koekoek en ijsvogel

Alle vogels zijn bijzonder voor mij, maar de koekoek (1) en de ijsvogel (1) hebben iets speciaals. In de Dongevallei zijn voldoende gegevens verzameld voor het vaststellen van één territorium van de koekoek in 2026. Ook in 2021 was dat het geval. De koekoek verspreidt zijn broedperikelen gewoonlijk over een groot gebied. Het is aannemelijk dat in beide jaren de Dongevallei slechts een onderdeel van het broedgebied van de koekoek is geweest. In het visrijke water in het hele stadsdeel de Reeshof voelt de ijsvogel zich thuis. Buiten de grenzen van de Dongevallei doen vele waarnemingen van ijsvogels en ook broedgevallen de ronde; onbevestigd, maar voor waar aangenomen! Al voor de aanleg van de vijf ijsvogelwanden zijn er gedurende twee jaar (2010 & 2011) territoria van de ijsvogel vastgesteld in de Dongevallei. Pas vanaf 2016 is de ijsvogel een jaarlijkse broedvogel in de Dongevallei, met pieken van vier territoria in 2019 en in 2024. Tijdens drie voorbije broedseizoenen (2023-2025) broedde een paar ijsvogels in de oeverzwaluwwand met steeds drie broedsels per jaar. In 2026 was maar één van de ijsvogelwanden bezet. Hoewel er wel enige herstelwerkzaamheden aan de wanden zijn uitgevoerd, zijn de meeste wanden momenteel in een slechte staat van onderhoud, wat zeker invloed zal hebben op de aantallen broedende ijsvogels als dat niet verbetert.

 

Meer bomen en struiken, meer …

Flinke delen van het gebied worden geklepeld om het open te houden. Mocht dit jaarlijkse onderhoud achterwege blijven, dan zou het gebied binnen enkele jaren door opschot van bomen en struiken ondoordringbaar en onoverzichtelijk worden. Buiten de jaarlijks opengehouden delen groeien de bomen en struiken in de andere delen gestaag door. Meer bomen en struiken trekken meer vogels aan die hun biotoop vinden in bossen en struikgewas. De trendlijn van de grote bonte specht (1) is stabiel, met een nest met jongen en twee territoria in 2025. Van de gaai (0) is in 2026 geen territorium vastgesteld, wel in 2014, 2016, 2017, 2020, 2022 en 2025. Wel een stijgende lijn dus voor dit lid van de kraaienfamilie. Ook de aantallen vastgestelde territoria van de winterkoning (12), roodborst (6), boomkruiper (4), tuinfluiter (4) en zwartkop (16) zijn vanaf het begin van deze serie broedvogeltellingen toegenomen. Soms in mindere, maar ook in meerdere mate. Lage solitaire struiken en jonge bomen komen nog wel voor in de Dongevallei, maar het totale beeld wordt voor de grasmus, gezien de lichte daling van de trendlijn, een te dichte bedekking met bomen. Dwars op dit beeld staat echter het aantal vastgestelde territoria van de grasmus (4) in 2026, waarvan twee territoria zich op een locatie bevinden die in aanmerking komt voor een overlap met aangrenzende geschikte gebieden.

 

Wat rest

De zanglijster (1) is een vogelsoort die nogal eens wisselt van zangpost. Regelmatig is de zanglijster dan ook gehoord buiten de grenzen van het telgebied. Van de zanglijster is zesmaal een territorium vastgesteld gedurende de broedvogeltellingenreeks. Van de staartmees (1) is tijdens acht teljaren één territorium vastgesteld in de tweede helft van de reeks. De spreeuw (3) broedde in de eerste helft van de reeks enkele malen in het meest zuidelijke deel, mogelijk in natuurlijke nestholtes, maar waarschijnlijk onder de daken van de aangrenzende woningen. In het tweede deel van de reeks bezetten meerdere paren nestkasten en ingebouwde nestgelegenheden in woningen in het middendeel, waardoor de trendlijn steeg. De eerste twee teljaren van de reeks ontbrak de ekster (3) als broedvogel. Daarna steeg de trendlijn flink, met een lichte dip vanaf 2024.

 

Diverse oorzaken van de veranderingen

Verder rest te zeggen dat de veranderingen in de landelijke vogelbevolking en de wijzigingen in de directe, maar ook de wat wijdere omgeving van het gebied een belangrijke invloed hebben op de aantallen en de soorten vogels die in de Dongevallei broeden. De successie, toename van de bomen en struiken in hoogte en omvang, bepaalt ook voor een belangrijk deel de omvang en de soorten van de broedvogelpopulatie in het gebied.

Naast de broedvogeltellingen in het voorjaar tel ik ook tweemaal per maand de rest van het jaar voorkomende vogels. Mocht je meer interesse hebben, met het oog op eventuele voortzetting van deze boeiende reeks in de toekomst, neem dan contact met me op.

 


Reactie naar adkolen@kpnmail.nl




















dinsdag 4 augustus 2026

Terschelling, een week in het voorjaar

 

















Het  zeeliedenmonument aan de rand van West-Terschelling: een bronzen beeld van een zeemansvrouw, uitkijkend over zee. Met op de achtergrond de Noordsvaarder.


Ad Kolen

Terschelling

 een week in het voorjaar

  

Voor een Midden-Brabander, uit een omgeving met bossen, heidevelden, bio-industrie en maisvelden, is een verblijf op een van de bewoonde eilanden in de Nederlandse Waddenzee altijd weer een bijzondere belevenis. Texel, Vlieland, Ameland, Schiermonnikoog en zeker ook het middelste eiland Terschelling hebben ieder een eigen karakter. Ik heb ze allemaal een of meerdere malen bezocht. Het meest was ik op Texel met Terschelling op een goede tweede plaats.  De Texelse natuurbeheerders hebben talrijke locaties ingericht die ideaal zijn voor vogels en vogelaars; ze zijn goed te overzien. Terschelling is met een natuurlijk uiterlijk bedeeld en geeft door zijn geringe breedte een duidelijk eilandgevoel. Zijn mijn ervaringen.


Bredere kijk

Tweemaal met een groep natuurliefhebbers, eenmaal met mijn gezin en tweemaal in mijn uppie was ik verspreid over tientallen jaren een week of meer op het eiland. Gewoonlijk in de zomer of in het najaar. In het najaar, de trekperiode, en ook in de zomer is er van alles te zien op deze plek, omringd door de Waddenzee en de Noordzee. Het voorjaar als overlap van meerdere seizoenen leek me een prima tijd om een bredere kijk op de flora en fauna van Terschelling te beleven. Halverwege mei dit jaar, tussen Hemelvaart en Pinksteren, verbleef ik een week in de buurt van Midsland.















Oversteek met de Willem de Vlamingh


Openbaar vervoer

Om met het openbaar vervoer vanuit Brabant op Terschelling te komen, kost het me een groot deel van de dag. Met een aansluitende busverbinding kan ik kort na 15.00 uur inchecken bij het hotel. Circa 1,5 km verderop ligt het dorp Midsland, de plek om een fiets te huren en om te eten in een van de meerdere goede restaurants Een elektrische fiets gun ik mezelf, om deze meestal winderige omgeving te verkennen. De graslanden in de omgeving van het hotel zijn rijk aan ganzen: veel grauwe ganzen met jongen, talrijke rotganzen en ook brandganzen. Ook laten grutto’s zich steeds horen en zijn rosse grutto’s soms zichtbaar. Onderweg naar Midsland jaagt een mannelijke bruine kiekendief boven een weiland.














Schapen in de Terschellinger polder


Terschellinger polder

De eerste hele dag op het eiland, een zondag, blijf ik in de buurt van het hotel. Het weer is de eerste dagen van deze week wisselvallig met buien en vaak een stevige wind. Vanuit het hotel, in Kaard bij Baaiduinen, gaat deze eerste wandeling via Kinnum en via de Waddendijken, tot de buitendijkse Strieperkwelder. Onder Midsland door loop ik terug naar het hotel. Ook hier veel grauwe ganzen met jongen en een groot opvanggebied voor ganzen. Het opvanggebied wordt via meerdere camera’s bestudeerd. Het gras is behoorlijk kort, afgegraasd in de voorbije winterperiode.  

Ik tel 16 goudplevieren in een grasland, waarvan het merendeel al in zomerkleed gehuld is. Op een vrij schaars begroeid grasland foerageren steenlopers; ze keren de opgedroogde stukken mest om, zoals ze gewoonlijk met stenen en schelpen doen aan het water. Enkele ervan zijn al in zomerkleed. Later in de middag regen, maar aan het begin van de avond is het weer droog met zon.

 
















Alarmerende wulp bij West aan Zee


West aan Zee

Op maandag na een bezoek aan Midsland, West-Terschelling en de aangrenzende bossen langs de Waddenzee in oostelijke richting gefietst. Het is laag water en talrijke vogels staan behoorlijk dichtbij. Enkele tientallen rosse grutto’s blijken er honderden te zijn. Later in de week nemen de aantallen toe en gaat het om duizenden. Niet te tellen, het zijn er de laatste dagen ongelooflijk veel. De wind neemt fors toe en er hangt een zware bui in het verschiet. Ter hoogte van Midsland rijd ik dan ook terug naar het hotel. Kort daarop regent het geruime tijd hard. Even na vijf uur in de middag breekt de zon door. Het wordt een prachtige zonnige avond om van te genieten na kou en regen. Via Baaiduinen in noordelijke richting gefietst via verschillende zandwegen en West aan Zee. Waar duindoorns bloeien, fazanten roepen en een paar wulpen alarmeren: ze broeden er. Ik eet wat in een strandpaviljoen met zicht op het zeer brede strand van West aan Zee.

 













Stryper kerkhof


Stryper Kerkhof

Op dinsdagochtend bezoek ik het Stryper kerkhof aan de rand van Midsland. Dit is de oudste begraafplaats van het eiland. Opgravingen hebben aangetoond dat hier al omstreeks 900 na Christus mensen werden begraven. In de loop van de eeuwen hebben op deze plek vijf kerken gestaan. De grondprofielen van deze kerken zijn gemarkeerd met diverse vormen beton en koperslakken. Even verderop ontmoet ik Piet Zumkehr. Piet is in de vorige eeuw, ruim 45 jaar geleden, bij Staatsbosbeheer op Terschelling komen werken en woont er sindsdien. Hij had een eigen ecologisch adviesbureau. Zijn interesses zijn breed, van vogels en planten tot nachtvlinders. Na 45 jaar veldonderzoek is zijn expertise van de natuur van de Waddeneilanden groot. Het is een genoegen om weer met Piet op pad te gaan.

  
















De kleine ratelaar op de Noordsvaarder


De Noordsvaarder

We fietsen naar het meest westelijk gelegen deel van Terschelling, de Noordsvaarder. Een gebied met uitgestrekte zandvlaktes en dynamische duinen. We doorkruisen de zones die op verschillende afstanden van de zee liggen, waarna we door hogere delen teruglopen. De talrijke verschillende planten die we waarnemen, te veel om allemaal te onthouden en op te sommen, zijn meestal gekoppeld aan bepaalde zones. Enkele bijzondere planten zijn, in volgorde van waarneming: zeeradijs, bekend als wilde radijs, oorspronkelijk afkomstig uit het Middellandse Zeegebied. De soort gedijt onder andere goed in duinen en verdraagt wind, zandige bodems en lichte zoutnevel. Het melkkruid is een kustplant die groeit op zonnige plekken op vochtige tot natte, matig voedselrijke, brakke tot zilte bodems zoals klei en slibrijk of humusrijk zand. Ook enkele bekende plantensoorten passeren we, zoals muurpeper, blauwe zeedistel, egelboterbloem en zomersneeuw (korstmos). Duizenden rosse grutto’s zien we vanaf het gebied op de aangrenzende slikken. De vele kleine vogels die we ook zien, zijn op deze afstand niet te determineren. Leuk zijn ook de meerdere exemplaren van het icarusblauwtje, vleugeltjesbloem in twee kleurvariaties: blauw en paars, zeepostelein en strandbiet.

 



strandbiet op de Noordsvaarder


Roodkeelduiker

Een bijzondere dag die op de terugweg nog specialer wordt. We maken een wandeling naar het duinmeer Griltjeplak. Vanaf een hoog duin nemen we enkele wintertalingen en een roodkeelduiker waar. De roodkeelduiker is een uitzonderlijke waarneming in deze tijd van het jaar, en nog in zomerkleed ook. Waarschijnlijk is de vogel niet gezond; hij hangt hier al enige tijd rond. Drie waarnemingen op 12 mei, volgens waarneming.nl. De roodkeelduiker is de meest waargenomen duiker in Nederland. Ik ken de soort van waarnemingen vanaf de Brouwersdam, maar dan in winterkleed. Roodkeelduikers broeden in Noord-Europa, van Schotland en IJsland in het westen tot in Rusland in het oosten. Ze overwinteren langs de kusten van de Noordzee, het Kanaal, de Atlantische Oceaan en in mindere mate ook in de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. De verdere terugtocht gaat deels door een fikse regenbui!

 














                                                                    Griltjeplak


Hoornerbos

Ik ben altijd benieuwd naar de bossen op de verschillende Waddeneilanden. Op woensdag bezoek ik het Hoornerbos en het Formerumerbos hier op Terschelling. Net als het dorp ligt het Hoornerbos in het midden van het eiland. Het Hoornerbos is tussen 1920 en 1930 aangeplant met dennen. Meest zwarte dennen: Corsicaanse dennen, maar vooral ook Oostenrijkse dennen. Op sommige plaatsen zijn ook bergdennen en soms ook zeedennen. Nu staan er ook loofbomen en andere naaldbomen. Het bos staat verder bekend om orchideeën als de dennenorchis en de kleine keverorchis. Aanplant van jonge dennen moet de toekomst van deze orchideeën garanderen.

 

Zwarte mees

De ook in kleine hoeveelheden aangeplante sparren zijn medebepalend voor de huidige aanwezigheid van de zwarte mees. Vandaag meerdere exemplaren gehoord (2) in het Hoornerbos, eveneens in het Formerumerbos (4). Ook in de westelijk op het eiland gelegen bossen meerdere malen de zang van de zwarte mees gehoord, op verschillende dagen. De zang van de zwarte mees lijkt op die van de koolmees. Die van de zwarte mees is sneller, hoger en minder luid dan die van de koolmees. De zwarte mees klinkt als een piepende fietspomp. Sommige mensen gebruiken dit ezelsbruggetje ook voor andere vogelsoorten.

 

Formerumerbos

Het Formerumerbos is tussen 1920 en 1935 aangelegd, om net zoals bij het Hoornerbos, duinuitbreiding te voorkomen. Het Formerumerbos is het meest veelzijdige bos op Terschelling. Ik kan het onder andere beamen door de waarnemingen van een houtsnip die door een open deel van het Formerumerbos vliegt, later in de week op donderdag. Ook de grote bonte specht, merel, bonte vliegenvanger, zwartkop, tjiftjaf en roodborst kruisen die dag mijn pad in de bossen, en aan de bosranden de braamsluiper en de spotvogel. De boomkruiper laat zich vandaag niet horen, wel de dagen erna in de westelijke bosgebieden en in een berkenbos op de Boschplaat.

 


Tureluur bij laag water op het Wad


Laag water

Donderdagochtend fiets ik vanaf het hotel dwars door de polders en rijd langs de Waddendijk in oostelijke richting. Het is laag water. Talrijke vogels op het wad, vooral rosse grutto’s en steenlopers, tureluurs, bonte strandlopers en enkele zilverplevieren. Meerdere vogelsoorten zijn deels of helemaal al in het zomerkleed gehuld. Hoewel de waterlijn soms heel ver weg is, is het toch genieten van de rijkdom aan vogelsoorten en de aantallen. De steenlopers met veel wit op de kop vallen op. Ook zilverplevieren en bonte strandlopers zijn al erg bont getekend en zondag zag ik ook goudplevieren in zomerkleed. De meeste van deze steltlopers ken ik van de vele vogeltochten naar Zeeland.



















Steenloper in zomerkleed


Zeeland is niet zo ver vanaf mijn woonplaats Tilburg; dat is gewoonlijk in de winterperiode als deze vogelsoorten een wat grauwer verenkleed dragen. Om ze nu in een kleurrijke uitdossing te zien is echt prachtig. Even voorbij de hoogte van Formerum omgekeerd en in de richting van West-Terschelling gereden. Het is dan snel hoog water en de vele vogels zoeken elders hun heil.

















Mijn hotel


Behaarde boterbloem

Op vrijdag heb ik het genoegen om opnieuw een dag met Piet Zumkehr op pad te gaan. Vanaf Midsland fietsen we door de polders in oostelijke richting. De verschillende velden zijn er prachtig gekleurd; de grote ratelaar tiert welig door nagenoeg de hele polder. Ieder veld heeft zijn eigen karakter naargelang beheer en gebruik. Dinsdag op de Noordsvaarder zagen we de kleine ratelaar. Beide soorten zijn halfparasieten op grassen en vlinderbloemigen; de verschillen tussen deze soorten zijn klein. De kleine ratelaar komt minder voor; hij heeft een voorkeur voor droge, kalkrijke graslanden. Lokaal zien we massaal een minder bekende boterbloem, de behaarde boterbloem (Ranunculus sardous). De soort lijkt op de knolboterbloem. In de open terreinen, zoals akkers, kwelders of terreinen met dichtgeslagen bodems, waar de soort groeit, valt snel de lichtere kleur van de bladeren en de bloemen op. De beharing van de stengels en de bladeren is duidelijk afstaand, ook bovenaan de stengels.

 
















Behaarde boterbloem


Berkenvallei

Vanuit de polders rijden we langs het dorp Oosterend richting de Berkenvallei. De Berkenvallei is een ruig, maar zeer fraai gebied. Het ligt noordelijk van de drie daar gelegen eendenkooien. Niet echt een bos, maar een geaccidenteerd terrein met verspreid staande, grillig gevormde berken. Met daartussen allerlei vormen van flora, waaronder heidesoorten en cranberry’s.

 

















Karpatenberk


Karpatenberk

Volgens meerdere publicaties gaat het om de Karpatenberk (Betula pubescens ssp. carpatica). Het is een ondersoort van de zachte berk die voorkomt in de Europese middengebergten en het Oostzeegebied. Een boom van voedselarme zand- en veenbodems. Naast op Terschelling komt deze ondersoort voor in Vlaanderen en de Noord-Hollandse duinen. Mijn waarnemingen zijn dat de berk geen echte stam heeft, de bladeren ronder zijn dan die van andere berken en de mannelijke (stuifmeel)katjes dik en kort zijn. In de buurt van het gebied zoeken en vinden we nog wat leuke plantensoorten als muizenstaart, heidekartelblad, ronde zonnedauw, stekelbrem en bokkenorchis.Beide dagdelen als zeer inspirerend ervaren, vooral doordat Piet op allerlei bijzonderheden en achtergronden wijst.

 

















Ronde zonnedauw


Laatste dag

Op zaterdag, de laatste dag op Terschelling, stijgt de temperatuur tot boven de 20 °C en staat de zon hoog aan de hemel. Helaas ga ik met de boot van 12.30 uur terug naar het vasteland. Ik neem al om 10.07 uur de bus naar West-Terschelling, zodat ik ruim 2 uur heb om in de haven rond te lopen. In het ruim van de oude reddingsboot de Brandaris gekeken. Met in de machinekamer twee 140 pk 8-cilinder Kromhout-motoren. Nu onder meer bijna dagelijks ingezet voor vaartochten naar zeehonden.

















De Brandaris


Naar huis

De overtocht met de boot is altijd leuk, vooral met goed weer en in het weekend wanneer veel zeilboten zich op het water begeven. Het was wederom een heerlijke belevenis, een week op Terschelling. Genoten van het landschap, de broedvogels en de nog aanwezige wintergasten. De rosse grutto’s nemen in aantallen toe in de loop van de week. De rotganzen verdwijnen geleidelijk en zijn nog maar in kleine aantallen aanwezig op het eiland als ik vertrek.

 Na vier keer overstappen komt de trein tegen 19.00 uur aan in Tilburg.



Reacties naar adkolen@kpnmail.nl





















donderdag 16 juli 2026

Broedvogels verstoord in Tilburg

 














Forse gewone essen langs de Vlashoflaan in Tilburg-Noord.


Ad Kolen

Als actief vogelaar verblijf ik in grote delen van het jaar bijna dagelijks buiten. Meestal in de directe omgeving van mijn woonplek in Tilburg-Noord of elders in de gemeente of omgeving. Vanuit het vogels kijken en inventariseren heb ik een brede interesse en kennis in de lokale flora en fauna ontwikkeld. Het genieten en kennis vergaren over vogels en andere natuur in mijn omgeving is altijd mijn voornaamste drijfveer geweest. Daarnaast heeft het doorspelen van mijn verzamelde gegevens ook een belangrijke rol gekregen. Gewoonlijk, zonder ze openbaar te maken, deel ik de resultaten van mijn waarnemingen met verschillende organisaties als een bijdrage om landelijke en lokale ontwikkelingen van flora en fauna te kunnen volgen.

Genieten maar alert


Genietend van al het moois dat de lokale natuur ons nog steeds te bieden heeft, loop of fiets ik steeds met open ogen en oren rond. Ondanks alle goede bedoelingen, gezamenlijke initiatieven en de in dienst van de gemeente zijnde natuurdeskundigen, adviseurs en controleurs, vallen me soms gevoelige situaties op. Na enkele recente onthutsende ervaringen zet ik het een en ander op een rijtje.


Roekenkolonie voorzichtig behandeld

Het in de jaren 60 van de vorige eeuw uit de grond gestampte stadsdeel Tilburg Noord is ruim opgezet met veel groen en talrijke inmiddels forse bomen. Die bomen eisen natuurlijk onderhoud, met name voor de veiligheid. In het voorjaar zijn in heel Tilburg-Noord takken verwijderd van o.a. de vele moeraseiken en gewone essen die talrijk zijn aangeplant. Wettelijk gezien is dat onderhoud in het broedseizoen toegestaan met inachtneming van bepaalde maatregelen. Aanvankelijk gezien als direct noodzakelijke snoeiingen, gingen deze vaak ingrijpende werkzaamheden door tot juni van dit jaar. De beschermende maatregelen bestaan onder andere uit het opsporen en ontzien van bestaande nesten. Dat is bij grote nesten vrij eenvoudig, zoals die van kraaiachtigen en duiven. De moeraseiken in de Franz Lisztstraat heeft men tot mijn verbazing ook onder handen genomen. Aan de roekenkolonie in die straat, vrij uniek midden in een grote woonwijk, is geen zichtbare schade aangericht
















Forse moeraseiken in de Franz Lisztstraat in Tilburg-Noord.


Kleine vogels worden over het hoofd gezien

Wat betreft kleine vogels is het vaak een andere zaak. De achter een stuk boomschors nestelende boomkruiper en het eenvoudige nest van putter, groenling en vink of de bescheiden opening naar de nestholte van een spreeuw of grote bonte specht worden vaak over het hoofd gezien. Als een forse tak of zijtak uit een boom gezaagd wordt, dan ziet de omgeving er voor de vogel plotseling heel anders uit, onherkenbaar misschien wel. Ook al worden nesten ontzien, dan kan de ingrijpende verandering van het snoeien de oorzaak zijn dat een vogel niet terugkeert naar het nest. Kortom, snoeien van bomen en struiken in het broedseizoen brengt altijd verstoringen voor broedvogels met zich mee. Al blijft dat vaak, zeker bij kleinere vogels onopgemerkt.


Tilburg, een fijne plek voor mensen, dieren en planten

Volgens de website van de stad: ”Tilburg wil een gemeente zijn waar je gezond en gelukkig kunt leven. Een fijne plek voor mensen, dieren en planten. Tilburg doet veel om de natuur te behouden en waar mogelijk en nodig te verbeteren en te versterken”. Het snoeien van bomen in het broedseizoen druist in tegen mijn principes en die van vele bewoners van Tilburg Noord. Buiten de officiële termijn van 4 maanden van het broedseizoen (half maart tot half juli), is er nog veel tijd over om deze toch noodzakelijke werkzaamheden uit te voeren. Iedere zichzelf respecterende groene gemeente zou zich daaraan moeten houden.
























Eén van de vele begroeide delen van de Zandley in het Noorderbos op 28 mei 2026.


Noorderbos

Het Noorderbos, aan de rand van Tilburg-Noord, is eigendom van en in onderhoud bij de gemeente Tilburg. Het Noorderbos is aangelegd op de voormalige vloei- en drainagevelden die het industrie- en stadswater van Oud Noord zo’n 50 jaar reinigde voordat het verder werd afgevoerd richting de Bergsche Maas. Tilburg heeft de laatste jaren veel energie en geld in het gebied gestoken. Begeleid door specialisten zijn maatregelen genomen om de biodiversiteit te verhogen. Rondom de in 2019 opnieuw ingerichte Noorderplas zijn tot zover mooie resultaten vastgelegd. Door de herinrichting en de tijdelijke hoge waterstanden, ondersteund door aangepast beheer, heeft zich een flinke rietvegetatie ontwikkeld. Samen met de rietkragen langs de Zandley hebben rietminnende vogelsoorten als rietgors, bosrietzanger en kleine karekiet zich goed kunnen ontwikkelen.



























Rietvogels uitgemaaid

Beelden van twee verschillende locaties van de Zandley, één parallel aan de Kalverstraat en één in het noorden tegen de Udenhoutseweg aan op 15 juni 2026. Alle begroeiing in de Zandley en op de taluds is verwijderd, inclusief de vogels!































Op 15 juni is de Zandley, die met meerdere vertakkingen door het Noorderbos loopt, geheel geschoond. Alle riet en andere vegetaties in het water en op de schuine taluds zijn verwijderd. Met als gevolg dat alle in het riet broedende vogels zijn uitgemaaid. De Zandley wordt onderhouden en beheerd door Waterschap De Dommel. De Zandley was een samenstroming van verschillende in Tilburg West ontsprongen beekjes. Deze in het verleden rechtgetrokken waterloop voerde al in de 17e eeuw het rioolwater, later het gereinigde water van vloei- en drainagevelden en momenteel het water van de Waterzuivering Noord af. Al in 2019 was er over deze werkwijze contact via de site van het Waterschap. Uit telefonisch gesprekken met de gebiedsbeheerder kwam vooral naar voren dat de waterafvoer het allerbelangrijkste is. Andere zaken, zoals de natuur, vonden geen gehoor.


Klacht ingediend

In een klacht neergelegd bij Waterschap de Dommel op 28 juni 2026: Is het volgende gesteld: Gezien de bekendheid bij het Waterschap van deze materie verzoek ik dringend om de waterlopen die door het Noorderbos lopen, buiten het broedseizoen te schonen. De periode van maart tot en met half augustus te vrijwaren van maaiactiviteiten is noodzakelijk. Het opzettelijk verstoren van broedvogels is namelijk wettelijk verboden. Op 29 juni 2026 is er opnieuw telefonisch contact met de gebiedsbeheerder, die zich vooral verschuilt achter ”de nieuwe landelijke gedragscode voor bestendig beheer en onderhoud” die sinds 1 april 2025 is ingevoerd. Bovendien is de Zandley een overstortwatergang van de RWZI en is veelvuldig maaien, tot 3 tot 4 keer per jaar, toegestaan, zijn de woorden die hij toevoegt. https://www.dommel.nl/anders-maaien-door-nieuwe-regels Ook moet hij zich aan het landelijk maaischema houden https://www.dommel.nl/maaien-van-beken-en-sloten waarin het maaien van de Zandley staat vermeld tussen 1 juni en 15 juli.

Deze klacht wordt niet verder in behandeling genomen!


Kromme regels

Al deze zaken staan in deze gedragscode omschreven. Hoe krom is het dan om ook te schrijven zorgvuldig te willen omgaan met flora en fauna? De bedenkers hebben waarschijnlijk nog nooit in het voorjaar langs de Zandley door het Noorderbos gelopen. Ze hebben niet de verschillende soorten rietvogels vanuit de rietkragen horen zingen, de bevers zien zwemmen en de blauwe flits van de ijsvogel gezien. Op 15 juni 2026 werd dat plotseling afgebroken! In het telefonische gesprek met de gebiedsbeheerder op 29 juni 2026 kwam de vraag naar voren of ik dode vogels had gevonden. ”Nee”, was mijn antwoord. Al het riet ligt in hopen op de kade; daar vind je niets van terug.

Op woensdag 8 juli 2026, tijdens mijn volgende bezoek aan het Noorderbos, zijn alle hopen met riet uit alle vertakkingen van de Zandley afgevoerd. Een opmerkelijke actie; gewoonlijk blijft het maaisel maanden liggen of wordt het helemaal niet afgevoerd.

Ik blijf aandringen om gedurende het broedseizoen, van 1 maart tot 15 augustus, 
de Zandley en zijn oevers in het Noorderbos bij Tilburg niet te maaien!


Nog een misser

De volgende misser komt op het conto van de verantwoordelijke bij de gemeente Tilburg. Het veelgebruikte drijvende plateau aan de Noorderplas, onderdeel van het Noorderbos, is duidelijk aan onderhoud toe. Het object ligt in het riet waaruit recentelijk de zang van de bosrietzanger en de kleine karekiet klonk. Dat zijn territoriumindicerende waarnemingen, dat wil zeggen dat deze vogelsoorten met het broedproces bezig zijn. Als ik de locatie op donderdag 25 juni tijdens mijn broedvogelronde (BMP) passeer, hoor ik dat het opknappen van het plateau reeds gestart is in het begin van deze week. Een klus van twee weken, die doorloopt tot week 27. Zo’n ingrijpende opdracht, met gebruik van een graafmachine en een groot drijvend platform, heeft veel invloed op de directe omgeving. Het verjaagt de broedende vogels. Het is al te lang bezig om nog in te grijpen. De schade is aangericht. Een deskundig adviseur had een uitstel van minstens anderhalve maand aangeraden. Het risico op het afbreken of verstoren van deze broedende vogelsoorten had zo vermeden kunnen worden. Ook hierover is een klacht ingediend bij Fixi Tilburg.


















Renovatie van het plateau aan de Noorderplas, dat omringd wordt door riet,
een kwetsbare omgeving in het broedseizoen.


Bewust advies

De klacht werd doorgezet naar de verantwoordelijke toezichthouder, die contact zou opnemen en de verantwoordelijke aannemer zou aanspreken om maatregelen te treffen. Aangezien er geen contact is geweest met de betrokken toezichthouder, is een reactie op de afhandeling van de klacht door mij verstuurd.

Ik was gisterochtend (14 juli 2026) in het Noorderbos voor mijn laatste broedvogeltelling van dit jaar. Bij de Noorderplas zag ik dat de werkzaamheden aan het drijvende plateau zijn afgerond en het plateau weer in een prima staat is voor tientallen jaren gebruik. In de directe omgeving van het plateau is het echter stil; er is geen vogel meer te horen of te zien. De broedvogels zijn verstoord, zoals verwacht. Verderop langs de plas verblijven nog meerdere zingende kleine karekieten en andere vogelsoorten. De kleine karekiet is een soort die tot in augustus jongen kan voortbrengen.

Mijn klacht tegen deze verstoring van broedvogels is vooral bedoeld om te verduidelijken dat men verantwoordelijk is als er werkzaamheden plaatsvinden in natuurgebieden en andere omgevingen waar vogels en andere kwetsbare natuur kunnen voorkomen.

Bewustwording aanwakkeren, weten waarmee men bezig is; dat is mijn opzet. Het is een brede verantwoordelijkheid bij een groot apparaat als de gemeente om zorgvuldig met de natuur om te gaan. Er is waarschijnlijk gewoon niet aan gedacht wat er zoal voorkomt in het Noorderbos. Een gebied waarin de vorige eeuw het stadswater werd gereinigd, is in bijna 25 jaar tot een volwaardig natuurgebied uitgegroeid waar in totaal 141 verschillende vogelsoorten en 15 soorten zoogdieren zijn aangetroffen.

Het tijdig inschakelen van deskundigen: de gemeente heeft ecologen in dienst en de lokale natuurverenigingen (KNNV & IVN) hebben een berg aan kennis van de lokale natuur in huis. Als met deze gedachte rekening wordt gehouden bij alle werkzaamheden waar groen in de buurt is, ben ik tevreden en is het voor mij afgesloten!



Reacties naar adkolen@kpnmail.nl