vrijdag 11 mei 2018

Het Noorderbos en de Vogels 2003- 2017 Geschiedenis en gebiedsbeschrijving


 
 
 
 
Het Noorderbos in de omgeving.


Ad Kolen
 

 
Een reeks artikelen over de vogeltellingen en broedvogelinventarisaties
   in het Noorderbos bij Tilburg 2003 - 2017
 
Geschiedenis en gebiedsbeschrijving

 


 
Het Noorderbos bevindt zich noordelijk van de stad Tilburg, juist buiten de bebouwde kom van het stadsdeel Tilburg Noord. (Kilometerhokken: 44-57-44, 44-57-45, 44-57-35.) De hoofdingang ligt aan de Stokhasseltlaan, de oude verbinding naar Loon op Zand. Enkele honderden meters buiten de stad is aan de rechterkant, onder een hoogspanningsmast, een parkeerplaats bij de hoofdingang.
 
 
Het Noorderbos werd officieel geopend op 27 maart 2003 door de toenmalige wethouder en loco-burgemeester van Tilburg, Els Aarts. Ze sprak haar zorg uit over de aanplantingen, die onder druk stonden van de heersende droge periode. De daarop volgende lange, hete en vooral ook droge zomer liet zien dat haar zorgen terecht waren. Nogal wat aanplantingen legden wederom het loodje. Niet alleen de droogte, maar ook de voorgeschiedenis van het gebied speelde daarbij een belangrijke rol. Schrale heidegronden, waarop de vloeivelden werden aangelegd, vormen de basis van het Noorderbos. Het deels nog intacte drainagesysteem van de vloeivelden zorgde voor snelle afvoer van de weinige regen die er dat jaar viel. Ook de vele afvalstoffen die het vuile stads- en industriewater achterlieten, zijn geen goede basis voor jonge bomen om op te groeien.
 
 
Deze moeilijke start werd vooraf gegaan door eerdere pogingen het gebied te beplanten. Een deel van de eiken langs de lanen dateert uit 1991. Op 20 maart 1991 plantte de toenmalige wethouder R. van Eijkeren samen met tientallen schoolkinderen deze bomen. Vele daarvan heeft men later echter moeten vervangen. Aan de laan vanaf de hoofdingang grenzen enkele percelen eiken- en berkenbos die ook uit die tijd stammen. Men sprak toen van het “Oranjebos”. De aangeplante bomen werden gefinancierd door het ’Oranjecomité’ met de nobele doelstelling dat het bos een onderdeel zou vormen van het nationaal geschenk aan Koningin Beatrix.
 
 
Vervuilde bodem
Aan de 2e fase van de aanleg van het Noorderbos gingen enkele jaren van onzekerheid vooraf. De vervuilde bodem, het wel of niet afgraven, hield de uitvoering van de verdere plannen tegen. In 1994 wees een 150.000 gulden kostend onderzoek het volgende uit, schreef het Brabants Dagblad: ”De verontreiniging met chroom en arseen van de voormalige vloeivelden in Tilburg Noord is zodanig dat er sprake is van gevaar voor volksgezondheid en het milieu.” In het hetzelfde blad werden voor eventuele sanering bedragen vermeld van 4 tot 16 miljoen gulden.


 
 
Jaren later (16-02-1999) meldde echter de Tilburgse Koerier: ”Onderzoek heeft uitgewezen dat deze vervuiling geen risico oplevert voor volksgezondheid en milieu. De bedoeling is de zware metalen in de bodem vast te houden door uitgekiend bodembeheer. Daarom is een uitgebreide sanering oude stijl (alle grond afgraven en reinigen) niet noodzakelijk.” Volgens uitspraken van gemeenteambtenaar J. Hanegraaf, projectleider Noorderbos, in het Brabants Dagblad (10-02-1999) ”… kunnen de chemische stoffen gewoon in de grond blijven zitten zonder gevaar voor mens en dier. Als de zuurtegraad van de grond constant wordt gehouden, blijft het gezondheidsrisico te verwaarlozen. Het is onmogelijk dat de zuurtegraad van de bodem snel wijzigt. Dat duurt tientallen jaren. En we kunnen dan ingrijpen door de bodem een kalkinjectie te geven.” In de eindrapportage: ‘Noorderbos Tilburg, Bosaanleg op verontreinigde grond’ (SKB GOUDA november 2002) worden deze woorden bevestigd, mogelijke alternatieven beschreven en wordt verder onderzoek aangekondigd.
 
 
Van vloeivelden naar multifunctioneel bos
Vooral in het noordoosten en zuiden van het gebied, tegen de Burgemeester Bechtlaan aan, is weinig van de oorspronkelijk beplantingen terug te vinden. De meeste inlandse eiken en ook plaatselijk nogal wat lijsterbessen haalden het niet. Ook herhaalde nieuwe aanplantingen redden het vaak niet. In het Noorderbos zijn 2 typen bos aangelegd: eikenhakhout onder de hoogspanningsleidingen en gemengd parkbos op alle overige delen. Massaal zijn krentenboompjes en ook in mindere aantallen robinia’s en jeneverbessen aangeplant. Deze 3 boomsoorten floreren wel in het Noorderbos, de robinia’s woekeren zelfs. Daarnaast raken de nog deels kale delen van het gebied langzaam begroeid met inlandse soorten bomen en struiken als berk, wilg, vlier en soms brem en vuilboom.

 
 
 
 
 
Volgens de door de Gemeente Tilburg uitgegeven folder ’Noorderbos, van vloeivelden naar multifunctioneel bos’ (oktober 2002) is het Noorderbos geschikt voor allerlei vormen van recreatie: er zijn ruiter-, fiets- en wandelpaden. Een circa 5 km lange wandelroute doorkruist het hele gebied. De Noorderplas heeft vooral een natuurfunctie.
 
Natuurfunctie Noorderplas niet uit de verf
De natuurfunctie van de Noorderplas is tot nu niet erg uit de verf gekomen. Aanvankelijk leek het veelbelovend. Zandstortingen om de oevers te verstevigen maakten de oeverzones geschikt voor duikeenden en futensoorten. Het water werd aan de randen ondiep genoeg om naar voedsel te zoeken. Vanaf 2008 wordt er echter zand gestort op grote schaal. Van bouwprojecten over heel Brabant wordt onbruikbaar zand aangevoerd en gestort. Vaak bevat het zand bijproducten als stenen, bouwresten en ander afval, maar ook plantenresten, slib of bagger. Een deel van het afval wordt oppervlakkig verwijderd, maar er verdwijnt ook wel wat ongezien in het water. Vanuit het westen en het noorden van de oevers zijn stortwallen van zand aangelegd, die inmiddels tot het midden van de plas reiken met vertakkingen aan het einde. De hoop is dat niet voorbij wordt gegaan aan de opzet om de erg diepe plas naar een niveau van 4 meter onder de waterlijn terug te brengen. Deze kostenneutrale acties lijken wel een commerciële staart te hebben.
 
 
 
 
 
Het Noorderbos is rijk aan contrasten en er zijn veel gradiënten. De vele geleidelijke overgangen zijn na de aanleg ontstaan rondom de open delen. Een belangrijk onderdeel van het gebied is het water: naast de Noorderplas en de Zandley met meerdere aftakkingen zijn er ook de oude afvoersloten. Deze raken verstopt en houden steeds meer water vast. Jonge aanplanten naast relatief jonge bossen (ruim 25 jaar) steken af tegen de oude bosranden in het  noorden en het noordoosten. Rondom het centraal gelegen oude slibdepot zijn de Amerikaanse eiken ook al flink op leeftijd. Goed voor de diversiteit zijn ook een zestal open stukken. Deze werden aanvankelijk gemaaid, later begraasd en nu opnieuw kort gehouden.
 
De Zandley
De watergang met verschillende vertakkingen die door het Noorderbos loopt, wordt aangeduid als de Zandley. Deze transporteerde het ’gezuiverde’ water van de vloeivelden richting de Bergse Maas en uiteindelijk naar de Noordzee. Nu nog stroomt via hetzelfde traject voormalig rioolwater vanaf de waterzuivering Tilburg-Noord. Voordat de vloeivelden werden aangelegd klaagde men vanuit Udenhout over de kwaliteit van het water dat via de Zandley door Udenhout stroomde. Ook tegenwoordig wil men niet dat het  ’voedingsstoffenrijke water’ van de waterzuiveringsinstallatie door de kwetsbare delen van het natuurgebied ’De Brand’ stroomt. Brabants Landschap heeft recentelijk de Zandley omgelegd. Een plan dat al 20 jaar op de plank lag. De Zandley is oorspronkelijk ontstaan in Udenhout uit een samenvloeiing van 3 uit Tilburg afkomstige beekjes. Die beekjes ontstonden aan de noordkant van Tilburg, aan de rand van het hoger gelegen plateau waar de stad op ligt. De eigenlijke bovenloop van de Zandley ontsprong in de omgeving van ’Het Zand’ en ’De Zandsche Bosschen’.
 
De grote verscheidenheid van het Noorderbos biedt aan vele verschillende vogelsoorten een plek om te broeden, te overwinteren en tijdens de trek te foerageren. In de 15-jarige telperiode werden 132 verschillende vogelsoorten aangetroffen, 69 daarvan behoren tot de broedvogels. Dat zijn aanzienlijke aantallen van beiden categorieën.
 
Het Noorderbos is door H+N+S Landschapsarchitecten ontworpen (Utrecht 1999). Het ontwerp accentueert de rechte lijnen van de vloeivelden. De dubbele eikenlanen en de betonelementen benadrukken dat. De betonelementen vormen een duidelijk afscheiding tussen vuile en schone delen van het gebied. Deze zware en toch vooral symbolische afscheidingen staan langs wandelpaden die de aanvoersloten doorkruisen. Ze moeten tevens voorkomen dat deze sterk vervuilde kades betreden worden.
 
De vloeivelden
De vloeivelden werden tussen 1919 en 1929 in het kader van verschillende werkverschaffingsprojecten aangelegd op de Loonsche Heide. Het totale complex van vloeivelden bedroeg 140 ha en lag ten westen en ten oosten van de weg Tilburg - Loon op Zand. Op enkele hectare na ligt het Noorderbos ten oosten van de weg naar Loon op Zand, op het deelgebied de Moleneindsche Heide. Ook de naam Kommerheide geldt voor een deel van het gebied volgens een kaart met gegevens uit 1894.In 1926 begon men met het oppompen van het vervuilde water uit de stad. Een hoofdsloot voerde het via de Stokhasselt aan. Het gehele complex bestond uit 130 percelen van circa 1 ha variërend van 80 tot 120 are. Verschillende percelen werden bevloeid, waarna het water langzaam de bodem infiltreerde. Het vuil bleef achter in de bodem en het gezuiverde water werd opgevangen in drainagebuizen om via een stelsel van afvoersloten afgevoerd te worden naar de Zandley. Na afvloeiing van het water en het herstel van het gras vond beweiding plaats.
 
Beweiden
Tot 1960 werden aan zo’n 50 tot 55 boeren uit de omgeving percelen verpacht om hun vee te weiden. Iedere boer kreeg steeds zijn eigen zelfde stuk toegewezen. Er werden tussen de twee en twaalf koeien op gezet. Onder druk van de toenemende aanvoer van vervuild water werd vanaf 1960 een ander systeem ingevoerd. Nu werden koeien van meerdere boeren op één perceel gezet. Men voerde een 4-wekelijkse cyclus in: een week beweiden, bevloeien, 3 weken rust, waarna het zich herhaalde. Heel lang was men verplicht de koeien te laten inenten tegen miltvuur. Toen het al op veel plaatsen was afgeschaft moest het hier nog steeds gebeuren. De reden was dat het afvalwater ook afkomstig was van leerlooierijen, waar huiden van vee uit het buitenland werden verwerkt. De dierenarts deed de inenting ter plaatse waarna de koe van een stervormig brandmerk op de hoef werd voorzien.
 
 

Het slibdepot
 
 
Cultuurhistorisch monument
De voormalige vloeivelden zijn nog goed herkenbaar aanwezig in het gebied. Het Noorderbos is dan ook een cultuurhistorisch monument te noemen, hoewel dat niet echt bekend is! Het merendeel van de driehoekige percelen waarop het vuile water werd uitgestort is nog intact. Ook de betonnen sluisjes met ijzeren afsluitplaten zijn nog her en der te zien. Tussen hoger gelegen met leem beklede dijkjes werd het vervuilde water naar verschillende vloeivelden geleid. Om de hoogteverschillen te overbruggen werd het water naar een verdeelstation gepompt. Restanten van zowel het pompstation als het verdeelstation zijn nog herkenbaar terug te vinden. Ook een groot betonnen slibdepot omringd door kanaaltjes en sluisjes is nog prominent aanwezig. In een van de putten is in 2016 met gebruikte betonnen platen een verblijf voor vleermuizen gemaakt! Er zijn ook periodes geweest dat slib werd bezonken in van aarde gemaakte depots. Deze zijn echter niet bewaard gebleven.
 
Het Noorderbos is voor een deel de verbinding tussen 2 belangrijke Brabantse natuurgebieden: Huis ter Heide en De Brand. Bijzondere vogelsoorten als Blauwe kiekendief en Klapekster, aangetrokken door Huis ter Heide, werden ook in het Noorderbos gezien.
 


 
In de nieuwsbrief ’vogelsenzo’ staan de artikelen uitgebreider.
Abonneer je door een e-mail te sturen aan: adkolen@kpnmail.nl
 

 

 

Geen opmerkingen:

Een reactie posten