maandag 21 januari 2019

Het Noorderbos en de Vogels 2003 - 2017 Waterhoen






 
Ad Kolen
 
 

Een reeks artikelen over de vogeltellingen en broedvogelinventarisaties in het Noorderbos bij Tilburg. Van 2003 tot en met 2017 werden alle vogels geteld, twee keer per maand, vanaf een vaste route. Tijdens het broedseizoen volgens de richtlijnen van het Sovon Broedvogel Monitoring Project (BMP.) In de begeleidende grafieken wordt het totaal aantal waargenomen vogels per jaar (24 tellingen) of per maand (30 tellingen) weergegeven. Bij de broedvogels zijn de per jaar vastgestelde territoria te zien.  
 




 Waterhoen - Gallinula chloropus

 

Kleurige details
Het waterhoen is iets kleiner dan de minder schuwe meerkoet. De rug is olijfbruin en de onderdelen zijn blauwgrijs. Op de flanken loopt een onderbroken witte lijn naar boven. Het rood van het schild op het voorhoofd loopt door tot op de snavel, waarvan de punt geel is. De lange poten met flinke tenen zijn gelig groen, met een rode vlek aan het bovenste gewricht. Bij het spreiden van de staart worden de witte onderstaart dekveren als een halve cirkel op de staart geprojecteerd. Dit teken is in gebruik onder mannetjes om rivalen af te schrikken. Ook bij de balts speelt het een rol. Het jonge waterhoen is meer bruin en duidelijk te herkennen aan het wat vale uiterlijk. Het volwassen waterhoen heeft meer kleurige details.

 

Landelijk geleidelijke afname
Het waterhoen ontbreekt alleen in streken waar het erg droog is. De dichtheden zijn het hoogst in het westen van het land. Vaak is het waterhoen schuw en leeft verborgen, maar een aangepaste levensvorm aan menselijke activiteiten komt ook voor. In kleine plassen en moerassen in bebouwde omgevingen komt de soort nu ook tot broeden. Droogte in het voorjaar en koude in de winter zijn nadelige factoren voor het waterhoen en dragen mogelijk bij aan de schommelingen in de jaarlijkse aantallen in het Noorderbos. Om onduidelijk redenen nemen de landelijke aantallen al enkele tientallen jaren geleidelijk af. Verdroging van moerassen en intensief beheer van sloten worden wel genoemd als mogelijke oorzaken. De geschatte aantallen in de eerste en de laatste broedvogelatlas laten een daling zien: van 45.000-75.000 broedparen in 1973-1977 naar 25.000-35.000 broedparen in 2013-2015. Lokale broedvogels blijven gewoonlijk hier, als het niet hard vriest. De populatie wordt in de winter aangevuld met gasten uit Duitsland en Scandinavië tot 50.000-90.0000 (bron: sovon.nl).

 
 
 Figuur 1.                                                              

 
Schuw gedrag
Het waterhoen is tijdens alle teljaren aangetroffen in het Noorderbos. In figuur 1 staan de aantallen waargenomen waterhoentjes per jaar: in totaal 501 exemplaren gedurende de telperiode. De grafiek laat ook de opmerkelijk grote verschillen in de aantallen per jaar zien. Deze zijn niet echt te verklaren. Het schuwe waterhoen is mogelijk menigmaal aan de aandacht van de teller ontsnapt. Hoewel het waterhoen gevoelig is voor strenge winters is dat niet altijd het gevolg van lage waarnemingen zoals in 2005. De winter van 2004-2005 was vrij zacht vrij droog en zeer zonnig (bron: KNMI.)

 
 Figuur 2.

 
Een overzicht van alle maand (figuur 2) laat zien dat de waarnemingen in het voorjaar en in de zomer het hoogst zijn. Broedactiviteiten en jonge vogels doen de aantallen wat hoger uitkomen. Verhoogde concentraties door overwinteraars is nauwelijks vastgesteld. Het totaal van de januari-tellingen geeft een wat hoger aantal aan, maar dat zakt weer in de maand erna.
 
Niet alleen op en langs de Noorderplas, maar ook op verschillende plaatsen langs de Zandley en de vertakkingen daarvan is het waterhoen waargenomen. Het is een schuwe vogel, vooral buiten de winterperiode. Toch kunnen we, voornamelijk in het broedseizoen, een patroon waarnemen van de plekken waar het waterhoen zich vaak ophoudt. Ook het gedrag is in de jaren steeds duidelijker geworden. Regelmatig heb ik bij onraad het onderduiken van een waterhoen gezien: via een ’duiker’ onder water zwemt het naar een ander deel van de Zandley. Om zich ongezien voort te bewegen verplaatst het waterhoen zich onder overhangende oeverbegroeiing.
 
 





Figuur 3.                                                            

Weinig broedresultaat gezien
Elk jaar, ook in het jaar met zeer lage presentie van het waterhoen, zijn één of meer territoria vastgesteld. In totaal betreft het 44 territoria (zie figuur 3.) Het lage aantal waargenomen broedsels heeft voor een deel te maken met het verborgen leven van het waterhoen. De jongen zijn waarschijnlijk vaak al gewaarschuwd door de ouders als ik als teller in de buurt kom en drukken of verstoppen ze zich. In de gehele telperiode heb ik slechts zevenmaal resultaat van het broeden gezien: steeds in lage aantallen, niet meer dan 3 stuks. 11 van de 44 vastgestelde territoria zijn gevestigd aan de rand van de plas. Alle overige territoria liggen ergens langs de Zandley of aan één van de vertakkingen.


De lage opbrengst van de broedsels van waterhoentjes langs de Zandley en de vertakkingen is voor een belangrijk deel ook te wijten aan de locatie die oudervogels kiezen. De oevers van deze strakke waterlopen lopen tamelijk schuin op naar boven. Plantengroei is daar heel goed mogelijk maar dat is niet de wens van het waterschap. Om een snelle afvoer van het water van de waterzuiveringsinstallatie Tilburg-Noord te garanderen worden de taluds tot aan de voet tweemaal per jaar gemaaid. Daarnaast wordt ook de bodem jaarlijks geschoond. Als het waterhoen er al een gelegenheid vindt om een nest te bouwen, wordt dat ook nog verstoord. Er valt altijd een maaibeurt midden in het broedseizoen, vaak aan het einde van de maand juni. 



Reacties naar
adkolen@kpnmail.nl


 

Geen opmerkingen:

Een reactie posten